SYBA History Paper II Sem IV Landmark-munotes

Page 1

1 १
केमाल पाशा आिण आध ुिनक त ुकतान
घटक रचना
१.०. उि्ये
१.१. तावना
१.२. मुताफा क ेमाल पाशा आिण आ धुिनक सुधारणा
१.२.१. मुताफा क ेमाल पाशाचा जीवनव ृांत
१.२.२. केमाल पाशाचा उदय
१.२.३. केमाल पाशाच े अंतगत धोरण
१.२.४ केमाल पाशाच े परराी य धोरण
१.३. सारांश
१.४
१.५ संदभ
१.०. उि ्ये
या करणाचा अयास क ेयानंतर िवाथा स
 केमाल पाशाचा जीवनव ृांत समजाव ून देणे.
 केमाल पाशाया उदयास जबाबदार घटका ंचा अयास करण े.
 अंतगत धोरणाया कोणकोणया स ुधारणा क ेया याची मािह ती िमळवण े.
 केमाल पाशाच े परराीय धोरण समजाव ून घेणे.
१.१. तावना
पिहया महाय ुाया वेळी तुकथानन े जमनीया बाज ूने युात व ेश केला. परंतु
तुकथानचा भाव झायान े दोत राा ंनी तह लादला . या तला क ेमाल पाशान े िवरोध
कन दोता ंबरोबर य ु केले. या युात दोत राा ंचा पराभव झाला . यामुळे केमाल
पाशाचा त ुकथानया राजकारणात उदय झाला . केमाल पाशान े तुकथानया स ुधारणा
करताना अन ेक कायद े कन सया स ुधारणा क ेया. यामुळे याला कयाणकारी
हकुमशहा अस े हणतात .
munotes.in

Page 2


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
2 १.२. मुताफा क ेमाला पाशा आिण आ धुिनक सुधारणा
एकेकाळी त ुक सााय बलाढ ्य सााय अस ून आिशया , आिका व प ूव युरोपवर
तुकाची सा होती ; परंतु १८ या शतकात मोडकळीस आली . पिहया जागितक
महायुात त ुकथानन े दोता ंया बाज ूने युात उडी मारली . ३ माच १९१८ रोजी
रिशयान े शरणागती पकन जम नीने ेटिलटोहॉकचातह लादला . यामुळे इ.स.
१८७७ पासूनचा रिशयाया तायातील सव देश तुकाला परत िमळाला , पण हा आन ंद
दीघकाळ लाभला नाही . जमनीने ३० ऑटोबर १९१८ रोजी शरणागती पकरली .
मुोस य ेथे जमनीने शब ंदी करार क ेला. दोता ंनी तुक साायाचा जातीत जात
देश िमळवयाचा यन क ेला. या वेली य ुरोिपयन द ेशांनी य ुरोपचा ण हण ून
तुकथानची ह ेटाळणी क ेली. इंलंड - रिशयाया मतभ ेदामुळे तुकथानया साायाला
जीवदान िमळाल े. याच व ेली रा वादान े तुकथानला वाचवयासाठी आ ंदोलन स ु
केले. याचे नेतृव केमाल पाशान े केले. यामुळे तुकथान िजव ंत राहन स ुधारणा कन
गती क ेली.
१.२.१. मुताफा क ेमाल पाशाच े जीवनव ृांत :
ीसमधील सालोिनक गावी कटम अिधकारी याया क ुटुंबात इ .स.१८८१ ला
केमालचा जम झाला . याला लकरी प ेशाची आवड असयान े कॉट ँटीनोपल य ेथील
हिदये टाफ या लकरी महािवालयात दाखल झाला . गिणतातील गती पाहन
िशका ंनी ‘केमाल’ ही पदवी िदली . इ.स. १९०६ मये तुकथानया स ैयात कॅटन
हणून नोकरीत ज ू झाला . इ.स. १९०८ मये तुक स ुलतानािव तणा ंनी ा ंती
केली. टी तण त ुक ांती या नावान े ओळखली जात े. या ा ंतीशी सम ंध होता .
जागितक महाय ुात जम नीया बाज ूने युात भाग घ ेयास िवरोध क ेला. तरी पण
उतराव े लागल े. केमालला खरी िसी ग ॅिलपोलीया य ुात िमळाली . याने इंजांचा
जबर पराभव क ेला. इंजांया महवाका ंावर पाणी िफरवल े; परंतु पुढे पराभवाच े िचह
िदसताना स ुलतानाला लकरी स ंबंधाचा अहवाल पाठवला . यात त ुकथानच े सैय
जमन अिधकायाया तायात द ेऊ नय े. िवखुरलेया त ुक साायात ून सैय काढ ून
घेऊन त े फ त ुक द ेशाया रणासाठी ठ ेवावा. यापुढे तुक साायाया रणासाठी
तुक सैयाचे र सा ंडू नये, असे सांिगतल े.
munotes.in

Page 3


केमाल पाशा आिण आध ुिनक त ुकतान

3 १.२.२. केमाल पाशाचा उदय :
१) राीय आ ंदोलन -
तुकथानचा ३० ऑटोबर १९१८ पराभव होऊन सााय न होऊ न पारत ंयात
जाईल , अशा बातया य ेऊ लागया . तुकथानमय े इंलंड-रिशया पध क होत े; परंतु
रिशयाचा पराभव झायान े इंलंड फ एकट ेच रािहल े. इंलंडने आपला वाथ
साधयासाठी ीसला िचथावणी िदली . यामुळे ीसन े तुथानवर आमण क ेले.
तुकथानमय े रावादी श उदयास य ेऊन याच े नेतृव क ेमालान े केले.
तुकथानमय े ती आ ंदोलन स ु करयासाठी उ ेश ठरवल े ते -
१) सुलतान व इतर अिधकारी या ंना बडतफ करण े.
२) परकय आमका ंना व ीका ंना तुकामधून फेटाळून लावण े.
३) तुकथानया वा तंयाला िवरोध करयाया वकय व परकय या ंचे उचाटन
करणे.
२) दोता ंचा हत ेप - ११ माच १९२० -
राीय आ ंदोलनाचा सव तुकथानमय े जोर वाढला . यामुळे सुलतान घाबरला . याने
ांतीिवरोधी असल ेया फार ंद पाशाच े मंीमंडळ बडतफ कन द ेशाला साविक
िनवडण ुका घ ेतया. या वेली रावाा ंना बहमत िमळाल े. याने सरकार बनवल े. या
नया सरकारन े योजना घ ेतया. १९२० मये िस क ेया. ती राीय करार नावान े
ओळखला जातो . तो पुढीलमाण े.
१) शस ंबंधी र ेषेया दिण ेकडील अरब द ेशात त ुकथानने वय ंिनयंणाचा
अिधकार ावा .
२) यापारी बोटीसाठी डाडा नेस व बाकोरया साम ुधुया ख ुया करयात
यायात .
३) युोर काळात य ुरोपमय े अपस ंयाका ंना ज े अिधकार आह ेत, तसे
तुकथानमय े तुकतरांना असाव ेत.
४) तुक स ुलताना ंबरोबर याप ूव परकया ंनी जे करार क ेले आहेत, ते र समजयात
यावेत.
५) राीय कजा ची योय हयात परतफ ेड करयात यावी .
थोडयात रावाा ंनी सुलतानाची सा िनय ंित क ेली. यामुळे सुलतानान े िलबरल
पाशी दोता ंनी हातिमळवणी कन रावाा ंवर हला चढवला . १९ माच १९२०
दोत व रावाडी या ंयात धरपकड झाली .
munotes.in

Page 4


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
4 ३) अंकारा य ेथे हंगामी सरकारची थापना - इ.स. १९२० -
दोता ंया हत ेपामुळे सुलतानान े पालमट बरखात कन फार ंद पाशाला प ंतधान
नेमले. पण क ेमालन े ॲनॉटोिनयातील जनत ेला िनवडण ुकचे आवाहन द ेऊन िनवडण ूक
लढवली . नवे राीय सरकार िनमा ण कन क ेमाल म ुख बनला . सुलतानान े अंकारावर
सैय पाठवल े. पण केमालन े याचा पराभव क ेला.
४) सेहसचा तह - १० ऑगट १९२० -
पिहया महाय ुात दोता ंनी पराभ ूत राा ंवर परस शा ंतता परषद ेत जे तह लादल े
यापैक िसहीय सचा १० ऑगट १९२० ला तुकथानवर लादला .
१) कॉट ॅटीनोपल त ुकथानकड े ठेवयात आल े.
२) डाडानेस व बाफोरस या दोही खाड ्या सव राा ंया आ ंतरराीय यापारासाठी
खुया असायात .
३) दोही खाड ्या भोवतालचा द ेश िनल करी बनवावा .
४) िसरीया , पॅलेटाईन , मोसोपोट ेिमया ह े देश तुकथानकड ून घेऊन रास ंघाकड े
िवत हण ून सोपवाव ेत.
५) मॅिसडेिनया, माना सह ेस, आिशया मायनर , डाडेकनीज ब ेटे ीसला द ेयात
यावीत .
६) इिज व अरबथानला वात ंय देयात याव े.
७) तुकथानची अथ यवथा , गृहयवथा , याययवथा या िवभागावर दोत राा ंचे
िनयंण राहील .
तुक सााय न करणारा , तुकथानच े वात ंय िहराव ून घेणारा व त ुकथानला
दोता ंया िनय ंणाखाली ठ ेवणारा तह स ुलतानान े वीकारयान े जनत ेचे िप खवळल े.
रावाा ंनी तहािव व स ुलतानािव ती ितिया क ेली. केमाल पाशान े स व
एक कन दोता ंचा तह फ ेटाळून लावयाचा यन क ेला. या वेली ीक -इटली या ंचा
केमालन े पराभव क ेला. यामुळे रिशयान े केमालशी म ैीकरार क ेला.
५) ीस त ुकथान य ु - १० जुलै १९२१ ते ९ स. १९२२ -
सेहरेसया तहान े ीकाला च ंड लाभ होणार होता . इंलंडया पाठयावर ीसन े तुक
साायावर चढाई क ेली. तुक द ेश आपया फौजा ंनी यापयास स ुवात क ेली.
केमाल पाशान े २० िदवस खर लढा द ेऊन ीका ंचा पराभव क ेला. ीकांना
तुकथानमध ून हसका वून लावल े. ीकांना माघार घ ेताना च ंड उद ्वत क ेले. अनेक
शहरे जाळली . यामुळे अनेक तुक िनवा िसत बनल े. अखेर इ.स. १९२२ ीक फौजा munotes.in

Page 5


केमाल पाशा आिण आध ुिनक त ुकतान

5 बाहेर गेया. या कामिगरीबल क ेमालला माश ल व गाझी अस े दोन िकताब राीय सभ ेने
िदले.
६) मुदािनया करार - १३ ऑगट १९२२ -
केमाल पाशान े आम िनयाचा पराभव क ेला. ीकांना िपटाळ ून लावल े. ास इटालीन े
माघार घ ेतली. रिशयान े केमालबरोबर दोती क ेली. आता फ त ुक इंलंडया फौजा
िशलक होया . इंलंड-तुक परपरा ंवर आमक तयारीत होत े. मा क ेमालचा िवजय
पाहन इ ंलंडया सेनािधकारी जनरल चास हॅरंटन यान े १३ ऑगट १९२२ मये
मुदािनयाचा करार क ेमालबरोबर क ेला.
७) सुलतानशाहीच े िवसज न - १७ नोहबर १९२२ -
केमालया िवजयाम ुळे मुदािनयाचा करार क ेला. यामुळे सेहरेसया तहाला क ेमालन े
िवरोध क ेयाने यात स ुधारणा करयासा ठी वीझल डमधील ल ॅसुने येथे परषद
भरवली . या वेली दोता ंनी सुलतानाला व क ेमाल पाशाला िनम ंण िदल े. सुलतानाला
िनमंण द ेणे अंकारा य ेथील राीय सभ ेने नामंजूर केले. कारण िवासघात करणाया
सुलतानाच े वात ंय व साव भौमव क ेहाच न झाल े आह े आिण मोहमद सहावा
सुलतान याला पद करयात याव े. याच िद वशी तो १७ नोहबर १९२२ ला
ाणभयान े मलय नावाया िटीश य ुनौक ेतून पळ ून गेला. नविनवा िचत खिलफा
युवराज अद ुल मिजद यान े राीय सभ ेचे साव भौमव माय कन स ुलतानाला
पदावन द ूर केले.
८) लॉसेनचा तह - २४ जुलै १९२३ -
लॉसान े दोता ंची लॉस ेनची शा ंतता परषद २७ नोहबर १९२२ ला सु केली. सेहरेस
तहातील कलम े र कन नवीन तह ४ फेुवारी त े २३ एिल १९२३ या काळात
परषद ेचे कामकाज कन २४ जुलै १९२३ सवसहमत होऊन लॉस ेनया तहावर सही
केली.
१) ीसला स ेहरेस तहामाण े िमळाल ेया प ूव वेस, कॉट ॅटीनोपल व ॲीयानोपल
या द ेशावर पाणी सोडाव े लागल े.
२) इिज , सुदान, सायस , िसरया , मोसोपोट ेिमया व अर ेिबया या द ेशावरील हक
तुकथानन े सोडून ाव े.
३) तुकथानन े परदेशी नागरीका ंबल यायालयीन सुधारणा करयाच े माय क ेले.
४) जकातीतील परकय िनय ंणे र करयात आली .
५) तुकथानया लकरी , नािवक आिण हवाई दलावरील सव िनबध काढ ून टाकयात
आले.
६) सामुधुयांया द ेशातील िनल करी टाप ूत तुकने माय क ेले. munotes.in

Page 6


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
6 ७) तुकला साव भौम रााचा दजा देयात आला .
८) मुिलम ेतर जनत ेचे ऑटोमन साायाया काळात असल ेले खास हक र
करयात आल े.
९) जासाकाची िनिम ती - २९ ऑटोबर १९२३ -
केमाल पाशान े यापूवच स ुलतानपद र क ेले. तरी पण जासाकया अन ेक अडथळ े
होते.
१) जासाक िनिम तीस जनत ेची मान िसक यतयारी अािप झाल ेली नहती .
२) खिलफा पद अािप अितवात होत े,
३) घटनामक चौकटीत ब ंधुं राम ुख हण ून ठेवावे असा काही जणा ंचा मानस होता .
४) सनातनी व िथितवाद पाचा खािलफापद कायम ठ ेवयाबल आह िदला .
जासाकाला याचा स िवरोध होता .
केमाल पाशान े ागितक आिण िथितवाद ग ंभीर मतभ ेद संघषात होऊ नय े यासाठी
अयंत कौशयान े व नाज ूकपणे परिथती हाताळली . घटनाद ुती करयाची स ूचना
केयाने बहमतान े जासाक रा २९ ऑटोबर १९२३ रोजी िनमा ण केले.
१०) खिलफापदाच े िवसज न - ३ माच १९२४ -
१७ नोहबर स ुलतानशाही न होऊन जासाक राजवट स ु केले. जनतेला
खालीफातील आकष ण होता . जनता आपया धम िनेपासून दूर जायला तयार नहती .
नया घटन ेत जासाकाचा धम हणून इलाम धमा ची अिधक ृत नद क ेली. केमालन े
गती प उचल ून धरला . केमाल पाशाला अ ंतगत कारभारात हत ेप कन लोकमत
तयार कन ताबडतोब राीय सभा बोलाव ून खालीफापद िवसिज त करयास ंबंधी
आहान क ेले. ३ माच १९२४ रोजी राीय सभ ेत खालीफापदाच े िवसज न केले.
यानुसार ठराव क ेला.
१) ऑटोमन राजघरायास त ुकथानमध ून हपार करण े.
२) खिलफापद धम संथेचे काया लय या ंचे िवसज न करण े.
३) धािमक कॉल ेजसिहत , सव शैिणक आिण ता ंिक स ंथा िशण खायाया
अमलाखाली आणण े, िवधेयक म ंजूर केले या राी खिलफा अद ुल मजीद द ेशयाग
केला. तुकथानला धमा या एकत ेचे क हण ून थान नाही .
आपली गती तपासा :
. १. केमाल पाशाचा उदय थोडयात सा ंगा. munotes.in

Page 7


केमाल पाशा आिण आध ुिनक त ुकतान

7 १.२.३ केमाल पाशाच े अंतगत धोरण :
१) आधुिनककरणासाठी क ेमालच े धोरण :
केमाल पाशान े परकय आमणाचा िन :पात कन स ुलतान व खिलफा पद न क ेले
आिण जासाक थापन क ेले. या सव गोी त ुक स ैयाया साहायान े केले.
तुकथानया आध ुिनककरणासाठी व स ुधारयासाठी क ेमालन े आपली
आधुिनककरणाची तीन उिदे जाहीर क ेली.
अ) जुलमाच े ितक असल ेले सुलतानपद व खिलफापद र करण े.
ब) रायकारभारावर धमा चे वचव न कन धम िनरपे रा तयार करण े.
क) पािमाय धतवर त ुक समाजाची प ुनरचना घड ून येणे.
ही उिदे साय करयासाठी पीपस परतीची थापना कन वत :चे तवान मा ंडले.
पाशान े सहस ुी काय म राबव ून तवा ंचा उदघोष क ेला आिण पान े याचा वीकार
केला. नवीन रायाघातान ेत अंतभाव ५ फेुवारी १९३७ केला. टी सहा तव े केमालाची
षटपदी नावान े िस आह ेत.
१) जासाकवाद २) रावाद
३) लोकत ंवाद ४) उा ंतीवाद
५) धमिनरपेता ६) शासकय िनय ंण
२) धािमक सुधारणा :
केमाल पाशान े सवच ेात स ुधारणा घडव ून आणया . मा याया धािम क सुधारणा
महवाया मानया जातात . कारण या स ुधारणा अय स ुधारणा ंचा पाया बनला .
ससामाया ंवर धमा चा पाडगा होता . सवसामाय लोक अ ंधाळ ू होते, यांयावर
इलाम स ंकृतीचा पगडा होता . यातून जनत ेला बाहेर काढण े अितशय अवघड होत े.
याने सुलतानपद न कन धम िनरपे शासन स ंथेची घोषणा क ेली. यािशवाय अय
सुधारणा क ेया.
१) धमासंबंधीचे सव कायद े १९२५ मये र क ेले.
२) धमचारासाठी त ुकथानातील शाळा ब ंद केया.
३) धम ही यची खाजगी बाब अस ून शासन कोणयाही यला वात ंय अस ेल
असे जाहीर क ेले.
४) इलाम धमा चा शरमनचा कायदा र क ेला व पााय धतवर िदवाणी , फौजदारी
आिण यापारी द ंडसंिहता नयान े तयार क ेली.
munotes.in

Page 8


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
8 वीस , जमन, इटािलयन , धतवर नया कायद ेसंिहताम ुळे कुटुंबपती, वारसा हक
आिण िववाह प तीया इलामी धमा चा भाव कमी झाला . नवी समाजरचना उभारयास
या कायद ेसंिहतांचा उपयोग झाला . धािमक भाव न करयाया ीन े केमालन े
उपाययोजना फलदायी ठरया .
३) शैिणक स ुधारणा :
केमाल पाशा पाायकरणाचा कर प ुरकता असयान े िश ण पतीत स ुधारणा
केया. िशणात ून माण ूस बदलतो . जुनी िशण पती सव वी धमा िधता होती .
िशणाच े काय उलेमा नावाया धम गुमाफत चालत होत े. केमालन े सव बदल क ेले.
१) केमालन े धमसंथेतील चालवणाया सव जुने मदरस े, शाळा ब ंद कन सरकरी
िनयंणाखाली व सरकारी साहायावर नवीन शाळा , महािवालय े सु केली.
२) ाथिमक िशण सच े व मोफत क ेले.
३) िशण स ंथांतून िदल े जाणार े धािमक िशण ब ंद कन िवानिन पााय िशण
सु केले.
४) अवघड , वेडीवाकडी त ुक िलपी र कन ल ॅिटन िलपीचा वीकार केला.
५) कुराणाच े पुनलखन त ुक भाष ेत कन त े भाषा ंतर मिशदीमय े वाचयास स
केली.
६) तुक भाष ेला सव ाधाय क ेले.
७) मायिमक , तांिक शाळा ंची स ंया वाढवली . येक गावी शाळा व मोठ ्या
लोकांकरता र ेडीओची सोय क ेली.
८) पारंपारक अिभवादनाचा योग बंद केला. ऐवजी िमया वािभमानी हो , काम कर ,
धैयशील हो , असा वावय राािभमानी योत प ेटवणारा अिभवादनाचा योग
केला.
४) सामािजक स ुधारणा :
केमालन े ागितक आिण आध ुिनक त ुकथानचा आदश ाीसाठीच सामािजक स ुधारणा
केया. तुकथानातील समाज पर ंपरागत ढीिय , सनातनी , जुया अ ंधा ंना
िचकट ून राहणारा होता . धमाचा भाव मोठा असयान े िवकासात अडथळा होता .
केमालन े िवरोधाला न ज ुमानता सामािजक परवत नाला हात घातला .
अ) वेशाभूषांतील बदल - तुक पतीचा गबाळा , वेधळा पोशाख टाक ून ी प ुष
पााय पतीचा व ेशभूषा वीकारयास स क ेली. गड्याची टोपी टाक ून हॅट
वापरयाची स क ेली.
munotes.in

Page 9


केमाल पाशा आिण आध ुिनक त ुकतान

9 ब) ीची स ुधारणा - इलामी जगतातील सव साधारण ी अय ंत मागासल ेया अन ेक
बंधनांनी जोखडल ेया, दयनीय िथती होया . िशणाचा अिधकार नहता . ी म ु
केयािशवाय गती होणार नाही हण ून केमाल पाशान े सवथम ब ुरखा पत , बहभाया
पत, तलाख पत या ंचे कायान े उचाटन क ेले व नदणी िववाह सचा क ेला.
१९३४ मये मतदानाचा हक द ेऊन प ुषाबरोबर समाजात थान िदल े.
क) रावादात ून स ंकृतीची जोपासना - केमाल पाशान े सुधारणा करताना
रावादावर भर िदला . शुवारची स ुटी र कन रिववार जाहीर क ेली. नागरका ंची
आडनाव े ावीत आह क ेला. केमालन े वत: अतात ुक (रािपता ) नामािभधान धारण
केले. इलामी वष गणना र कन िन क ॅलडर लाग ू केले. मुिलमांचे धािमक उसव
नवीन प ंचागान ुसार साजर े केले. इतंबुलहल राजधानी अ ंकारा य ेथे आणली . ाचीन
संकृतीया अयासाला उ ेजन द ेऊन राािभमानाला प ूरक शोध लावल े.
५) आिथ क सुधारणा :
अ) शेती स ुधारणा - पिहया महाय ुानंतर आिथ क संकट त ुकथानवर कोसळल े.
चलनवाढ , बेकारी, उपादन घात इ . घटना घडया . लॉसेनया तहाम ुळे राीय
अिमता िजव ंत ठेवून शेती स ुधारणावर थम भर िदला . शेतकया ंना कज िदली .
शेतीमालाच े भाव िनित क ेले. आदश शेती फाम शासकय माग दशनाखाली स ु कन
यातून बी-िबयाण े खाते यांचे वाटप क ेले.
ब) औोिगककरण - १९३० या जागितक आिथ क मंदीया लोयात ून तुकथानला
केमाल पाशान े वाचवल े. देशभर ट ेट बँकांचे जाले िवणल े. उोगध ंदे, खान उोग आिण
सावजिनक स ेवा प ुरिवणाया स ंथांचा िवकास घडवला . सुटी कापड िगरया ंची
यंसाम ुी रिशया कडून घेतले. यासाठी ८० लाख डॉलरच े कजही घेतले. थािनक
उोगध ंाला स ंरण िदल े. नननेस यापार यवहाराच े िवकास स ु केला. तुटीचे
अंदाजपक करयाची पती र कन नवीन करपतीचा वापर क ेला.
६) राजकय स ुधारणा :
अान अ ंध:करत चाचपडत असल ेया आिण पिह या महाय ुाया राख ेतून िजव ंत
तुकथान झाला तो क ेमाल पाशाया कत ुवामुळे यायाम ुळे तुकचा पुनजम झाला .
अ) शासकय स ुधारणा - राजकय ्या आध ुिनक त ुकथान गणला ग ेला.
शासकय स ुधारणा पािमाया ंया धतवर क ेया. सुलतानाया का ळातील ,
िकडल ेली शासकय य ंणा आम ुला बदल कन शासनास योय िशतीची आणल े.
अिधकारपदावर िनय ु कन दतर िदर ंगाई टाळयाचा यन क ेला.
ब) जासाकाची राजवट िथरथावर करयाचा यन - नगरपािलका ंया
िनवडण ुकत िया ंना मतदानाचा अिधकार िद ला. जासाका ंची घोषणा कन ज ेला
राजकय हक िदल े आिण जासाकाची राजवट िथर क ेली. इ.स.१९३० मये मु munotes.in

Page 10


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
10 जासाक प थापन कन नगरपािलक ेची िनवडण ूक लढवली . यात २५ टके
जागा िया ंना थमच िदया ; परंतु रायारायात स ंघष झायान े मु जासाक प
िवसिज त केला.
क) रायघटन ेमये दुती - ६ िडसबर १९३४ रायघटन ेमये दुती क ेली. २३
वषावरील सव ी-पुषांना मतदानाचा हक िदला . ३१ वषावरील ी -पुषांना राीय
सभेया िनवडण ुकस उम ेदवारीचा हक िदला . अयप दाची िनवडण ूक अयपण े
घेणे. ितिनधकड ून अयाची िनवड होत े. इ.स. १९३५ मये राीय स ेवर थमच
िनवडण ूक आया .
केमालन े आ ध ुिनक त ुकची उभारणी क ेली हण ून राीय सभ ेने अतात ुक असा गौरव
केला. केमालन े एखाा िपयान े आपया बालकाच े संगोपन करावे. यामाण े देशाचा
िवकास साधला . युरोपचा ण हण ून हेटाळणी क ेली जाणाया त ुकला क ेमालन े
आपया रामबाण औषधान े टणटणीट क ेले. याने परकय आमणाचा िन :पात कन
तुकथानला वािभमानी बनवल े. एक पर ंपरागत , अगत , मागासल ेला, मयय ुगात
वावरत असल ेया रा ाला नवीन स ंजीवनी द ेऊन याला आध ुिनक बनवल े. अशा
तुकथानचा ेरक केमाल पाशा १० नोहबर १९३८ मये मरण पावला .
आपली गती तपासा :
. १. केमाल पाशाच े अंतगत धोरण सा ंगा.
१.२.४. केमाल पाशाच े परराीय धोरण :
१) तुकथान -इराक सीमा - या सीमा ाचा िनकाल लावयासाठी १९ मे
१९२४ मये इत ंबूलमय े परषद घ ेतली. पण िनण य झाला नाही . रास ंघाने १६
िडसबर १९२५ रोजी मोझ ूल ा ंत इराणकड े ावा अस े सांिगतल े, पण याला
तुकथानन े नकार िदला . इ.स. १९२६ मये िटन , तुक, इराणची एक ब ैठक अ ंकारा
होऊन समझोता झाला . मोझूल ा ंत इराणला , परंतु तेलावर १० टके रॉयटी
तुकथानला ावी .
२) तुकथान -रिशया म ैी करार (१० िडसबर १९२५ ) - लॉसेन परषद ेपासून
रिशयाच े संबंध दुरावलेले होते. १० िडसबर १९२५ रोजी रिशयाशी म ैी करार व
अनामनणाचा तह कन अ ंतगत सुधारणेसाठी शा ंतता िनमा ण करा .
३) तुकथान -ीस स ंबंध - दोही राा ंचे संबंध यु होईपय त िबघडल ेले होते. ीसया
पराभवान ंतर स ंबंध सुधारयास ार ंभ झाला . ॲनाटोिलया ा ंतातील ा ंतातील त ुक
लोकस ंयेची अदलाबदल करयास माय ता िदयान े या दोही राा ंत मैीचा तह
झाला.
munotes.in

Page 11


केमाल पाशा आिण आध ुिनक त ुकतान

11 ४) बाकन रा परषद ेचा सहवास - इ.स. १९३१ या ऑटोबरमय े इतंबूलमय े
परषद भरली होती . यामय े अबािनया , बगेरया, ीस, युगोलािहया , मािनया ,
तुकथान या ंचे १५० ितिनधी होत े. जुलै १९३२ मये रास ंघाचे सभासदव
तुकथानला . इंलंड-ासच े संबंध सुधारल े. केमालाया न ेतृवाखाली बाकन करार
९ फेुवारी १९३४ , नोहबर १९३५ मये रिशयाशी म ैी करार झाला .
५) आिशया करार (९ जुलै १९३७ ) - इराण, अफगािणतानशी घिन म ैीया
उेशाने यायाशी अनामणाचा आिशया करार क ेला. तुकथानया ितिनधनी
सादाबाद य ेथे ९ जुलै १९३७ ला या करारावर सही क ेली.
६) िटीशा ंशी मैी - इंलंडबरोबर १९३६ मये जात जवळीकच े संबंध थािपत
केले. भूमय सम ुिवभागात िटनचा इटलीशी स ंघष घडया स तुकाची मदत िमळावी ,
ा हेतूने मॉीयस य ेथे दोही राा ंची बैठक होऊन साम ुधुयासंदभात लॉस ेन करार
झाला.
७) ासशी स ंबंध - ासशी जवळच े संबंध िनमा ण कन ३ जुलै १९३८ रोजी
ासशी करार क ेला. करारान ुसार त ुक स ंकृतीशी िनकटच े संबंध तयार झाल े.
िसरयातील अल ेझांडेटा िजास वायता द ेयात आली . याचे नाव ताय अस े
ठेवले. ासन े ताय िजहा त ुकथानमय े सामील करयाची समती िदली .
आपली गती तपासा :
.१. केमाल पाशाच े परराीय धोरणाचा आढावा या .
१.३. सारांश
पिहया महाय ुानंतर य ुरोपया राजकारणात अन ेक घटना घडया . यातूनच
हकुमशाहीचा उदय झाला . तुकथानमय े कयाणकारी हक ुमशाही क ेमाल पाशाची
उदयास आली . याया न ेतृवाखाली त ुकथानमय े सामािजक , आिथक, सांकृितक
िवकास झाला .
१.४ :
.१. केमाल पाशाया उदयाची कारणे सांगा ?
.२.आधुिनक त ुकथानया िनमा ता या नायान े केमाल पाशाया का याचा आढावा
या.


munotes.in

Page 12


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
12 १.५ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन व ै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन व ै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग


munotes.in

Page 13

13 २
रेझाशहा प ेहलवी आिण इराणमधील स ुधारणा
घटक रचना
२.० उि्ये
२.१. तावना
२.२. रेझाशहा प ेहलवीच े चर
२.३. रेझाशहाया इराणमधील स ुधारणा
२.४. सारांश
२.५.
२.६ संदभ
२ .०. उि ्ये
या करणाचा अयास क ेयानंतर िवाथा स
 रेझाशहा चा जीवनव ृांत समजाव ून देणे.
 रेझाशहान े कोणकोणया स ुधारणा क ेया याची मािहती िमळवण े.
२.१. तावना
इराणमधील एका सामाय क ुटुंबात जमल ेया र ेझाखानन े परंपरावादी , मागासल ेया
इराणच े पांतर आध ुिनक इराणमय े केले. अिशित अस ूनही व जागितक राजकारणाची
फारशी मािहती नसतानाही इराणया राजकारणात वतःचा ठसा उमटवला . पिशयन
सैयात िशपाई हण ून काम करताना याच े लकरी कत ुव पाहन ििटशा ंनी याची
कोसॅक िडहीजन या म ुखपदी िनय ु केली. वेगवेगया य ुात महवाची भ ूिमका
बजावली . पिशयाया शहाचा िवा स संपादन क ेला. १९२१ मये िझयाउीन सरहकार
बरखात कन नवीन म ंिमंडळ स ेवर आणल े. याया कामिगरीम ुळे १९२५ मये
पिशयाचे राजपद , शहापद बहाल करयात आल े. ‘शहा’ ही याला िदल ेली पदवी होती .
कर इलामी राात धािम क सिहण ुता िनमा ण करयाच े महवाच े काम यान े केले.
१९२६ ते १९४४ या काळात यान े िविवध ेातबदल घडव ून आणल े. इतर
राांबरोबर म ैीचे परराीय सब ंध थािपत क ेले आिण इराणच े आधुिनककरण क ेले.
इराणया बदलामय े रेझाखानन े िज भ ूिमका बजावली ितचा थोडयात आढावा या .
munotes.in

Page 14


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
14 २.२. रेझाशहा प ेहलवीच े चर
रेझाखानचा जम १६ माच १८७८ रोजी झाला . एक अध िशपाई हण ून २० वष यान े
पिशयन स ैयात काढली . २१ फेुवारी १९२१ रोजी यान े िझयाउीन या स ुधारकया
मदतीन े पिशयातील द ुबळे सरकार उलथ ून टाकल े. िझयाउीनया नवीन सरकार मय े
तो यु मंी होता . पण या दोघा ंत मतभ ेद झायान े २५ मी १९२१ मये रेझाखानचा
अंकुश असणार े मंिमंडळ स ेवर आल े. याने पिशयाया शहाला (अहमदखनला )
परदेशात पाठवल े. व सव सा आपया हाती घ ेतली. १५ िडसबर १९२५ रोजी नया
घटनासिमतीन े रेझाखानला शहा र ेझाखान पेहलव अशी उपाधी िदली . व२५ एिल
१९२६ रोजी याचा रायािभष ेक सोहळा पार पाडला . यानंतर यान े इराणया सव च
ेात बदल घडव ून आणल े.
२.३ रेझाशहाया इराणमधील स ुधारणा
१) शासक य सुधारणा :
देशाची अथ यवथा स ुधारयाची १९२२ मये अथखायाया मुख पदी डॉ . ऑथर
या अम ेरकन अथ ताची न ेमणूक केली. िसनेट अस ेली ह े िवग ृही कायद ेशीर म ंडळ व
इराणया राजाकड े सव सा १९०६ घटनेनी िदली होती . पण १९२६ नंतर
सभाग ृहातील सव सभासद र ेझाशहाच े समथ क असयान े यान े िसनेटची ब ैठक कधी
बोलावालीच नाही . पंतधानांची िनय ु तो वत : करत. पंतधान व याच े मंीमंडळ
रेझाशहाला यिगतरया जबाबदार असत . तरीही या सवा या मनात व शासकय
अिधकाया ंमये रेझाखानन े वत :बल आमीयता िनमा ण केयाने याला या ंचा
कधीही िवरोध झाला नाही .
२) आिथ क सुधारणा :
आिथक सुधारणा करयासाठी परकय ता ंची मदत यान े घेतली. कटम खायात
बेजअम त , अथखायात अम ेरकन त , िशण खायात च त िनय ु केले.
देशाला कायम वपात महस ूली उतपन िमळत राहयाची तरत ूद केली. जमातीच े
अिधक आपया तायात घ ेतले. इिपरीयल ब ँक ऑफ इराण कड ून चलन यवहाराच े
हक काढ ून घेतले. रयल ह े नवे चलन यवहारात आणल े. इराणमधील ॲलो -पिशयल
ऑईल क ंपनीशी रॉयटीज ज ुना करार र कन जात रकम ेची रॉयटी द ेणारा नवा
करार क ेला. उोगध ंदे, कारखान े इ. राीयीकरण क ेले. परकय यापा रातून िमळणारा
नफा नव े उोगध ंदे सु करयासाठी वापरला . साखिन िमती, तंबाखू, कापड , िसगरेट इ.
वतुक़ उपादनास चालना िमळाली . औोिगककरणाचा व ेग वाढयान े इराण
आधुिनक बनला .

munotes.in

Page 15


रेझाशहा प ेहलवी आिण इराणमधील
सुधारणा
15 ३) दळणवळणाया साधना ंचा िवकास :
अथयवथ ेस गती द ेयासाठी वाहत ूक दळणव ळणाकड े रेझाशहान े ल प ुरवले.
पिशयासारया डगराळ भागात हजारो म ैलाचे नवे रत े बांधयात आल े. ास
इराणीयन र ेवेमाग हा र ेवेमाग ८३५ मैल ला ंबीचा अस ून तो सम ुसपाटीपास ून सु
होऊन ९ हजार फ ूट उंचीवर जाऊन परत सम ुसपाटीवर य ेतो. या मागा वर २२४ बोगदे
बांधावे लागल े. यामुळे उर व दिण ा ंतातील दळणवळण वाढल ेच तर उर
इराणमधील भटया टोया ंवर िनय ंण ठ ेवणे ही शय झाल े. याने हवाई वाहत ूकही
उभारली .
४) शेतीिवषयक स ुधारणा :
इराण हा श ेतीधान द ेश असयान े रेझाशहान े शेतीसुधारणे ल िदल े. कृषीिवा लये व
आदश कृषी फाम उघड ून कृषी उपादनासाठी नवनव े योग क ेले. शेतकया ंना सुधारत
बी-िबयाण े व आध ुिनक क ृषीयंे पुरवयात य ेऊन याबलच े मागदशन व आवयक
तंान उपलध कन द ेयात आल े. कृषीेाला कज पुरवठा करयासाठी बा ंका
उघडयात आया . शेतकया ंना सवलतीया दरान े कज िदली . भटया जमातना िथर
कन क ृषी यवसाय करयास मदत क ेयाने भटया जमातना द ेशाला असल ेला
धोका टळतो .
५) लकरी स ुधारणा :
देशातील अ ंतगत शा ंतता व स ुयवथा िटकवयासाठी परक यांचे यांचे वचव न
करणे, देशाची िता प ुहा िमळवण े यासाठी लकराची आवयकता असयाच े यान े
४० हजार िशित व रािन लकराची उभारणी क ेली. यासाठी कारखानदार व
उोजका ंकडून पैसा उभारला . आधुिनक शा ंांसाठी व स ैिनकांना िशण
देयासाठी ट ेल कंपयांकडून िमळणाया रॉयटीचा वापर क ेला. पोिलसदल काय म
कन समाजात शा ंतता व स ुयवथा िनमा ण केली.
६) धािमक सुधारणा :
समाजकारण व राजकारणावर असल ेला धमा चा भाव कमी करयासाठी र ेझाशहान े
मजलीस मय े पाायधतवर कायद े केले. कुराणावर आधारत यायदान ब ंद कन
च यायपतीचा वीकार म ुला मौलवकड ून यायिवषयक , िशण , िववाहिवषयक
हक काढ ून घेतले . सावजिनक िशणस ंथात ूनधािम क िशण द ेयास ब ंदी घातली .
धािमक संथांया मालमा ज कन धम गुंना सरकारतफ वेतन द ेयात येते.
मोहरमच ख ुया ठेवयाची यवथा क ेली. या स ुधारणा ंमुळे धािम क करता कमी
झाली.

munotes.in

Page 16


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
16 ७) सामािजक स ुधारणा :
रेझाशहान े १९३५ मये पिशयाचे नाव बदल ून ‘इराण’ ठेवले. सामािजक गतीसाठी
याने ी वात ंयाचा प ुरकार क ेला. बालिववाह ब ुराखापाा त र क ेली. मुलामुलया
िववाहाची वयोमया दा िनित क ेली. िया ंना पााय पोषाख वापरयास उ ेजन िदल े.
मुलसाठी शाळा उघडया . धमाचे महव कमी क ेले. २९२५ -४० या काळात अन ेक
शहरातील रत े ंद तर काही नयान े ब ांधले. यापारी शासकय इमारती बा ंधया,
सावजिनक णालय े थापन क ेली. नॅशनल ब ँक ऑफ इराणकड े देशाची चलनयवथा
सोपवली .
८) शैिणक स ुधारणा :
इराणला आध ुिनक बनवयासाठी र ेझाशाहन े सावजिनक िशण स ंथांत िदल े जाणार े
धािमक िशण ब ंद केले. ाथिमक िशण सच े केले. पाायधतवर शाळा कॉल ेजची
थापना क ेली. पिशयन अकादमीची थापना कन अरबी शदाऐवजी फारसी शद
वापरयाचा िनयम क ेला. १९३५ मये तेहरान िवापीठाची थापना क ेली. यातून
शेतक, वािणय िवान परकय भाषा या व ेगवेगया िवाशाखा ंचा अयास स ु केला.
परकय अयापका ंची नेमणूक केली. िशण स ंथांमये जमन ायापक न ेमले.
मुलसाठी शाळा उघडया . यामुळे सारत ेचे जे माण १९२१ मये १ टका होत े, ते
१९४१ पयत ४० टके वाढल े.
९) इराणमधील त ेलउोगाचा िवकास :
इराणमय े तेलाचा सवा त मोठा व महवाचा उोग होता . हा उोग ॲलो -पिशयन
ऑईल क ंपनीया तायात होता . या कंपनीला ट ेल काढयाची व श ु करयाची सवलत
िदली होती . या बदयात इराण सरकारला क ंपनीकड ून फायाचा १६ टके भाग
िमळणार होता . १९१४ मये कंपनीची ५५ टके भाग भा ंडवल ििटशा ंनी खर ेदी केले.
यामुळे यांना पिहया महाय ुात त ेलाची कमतरता भासली नाही . नंतर त ेलाया
नयावन इराण सरकर व क ंपनीत मतभ ेद झायान े तडजोड हण ून कंपनीने १०
लाख डॉलस िदल े. १९३२ मये कंपनीया सवलतमय े कपात कनही त ेलावर
इराणसरकारच े िनयंण थािपत झाल े नाही.
आपली गती तपा सा:
१) रेझाशहान े इराणमय े कोणया स ुधारणा क ेया होया ?
२.४. सारांश
अनेकदा इितहासकार र ेझाशहा व क ेमालपाशा या ंया चर व कामिगरीत साय
असयाच े हणतात . पण या दोघा ंया य ेयधोरणात मोठा फरक होता . रेझाशहान े
कोणताही राजकय प थापन न करता सलागारा ंया मदतीन े कारभार ग ेला.
परंपरावादी इराणमय े लकरी अिधकारशाही िनमा ण कन अन ेक सुधारणा कन munotes.in

Page 17


रेझाशहा प ेहलवी आिण इराणमधील
सुधारणा
17 इराणला आध ुिनक बनवल े. पण आपया कारकदया उराधा त तो ज ुलमी बनला .
लोभान े अमाप स ंपी जमवली . इराणमधील बड ्या जमीन दारांमये याचा पिहला
मांक होता . यामुळे जनत ेचा याला िवरोध झाला . दुसया महाय ुात जरी इराणन े
तटथता जाहीर क ेली असली तरी इराण जम नीया बाज ूने कधीही वळ ू शकतो , या
भीतीन े रिशया - िटनन े संयुपणे इराणवर आमण क ेले व रेझाशहाला १६ सटबर
१९४१ रोजी पदयाग करयास भाग पाडल े. याला जोहासबग ला नेयात आले व
तेथेच या महवाका ंी, आधुिनकवादी , येयवादी न ेयाचा २६ जुलै १९४४ रोजी म ृयू
झाला. रेझाशहा नंतर याचा म ुलगा महमद र ेझा स ेवर आला .
२.५.
१) इराणया आध ुिनककरणातील र ेझाशहा प ेहलवीया कायाचे मूयमापन करा.
२.६ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासाती ल िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग

 munotes.in

Page 18

18 ३
इायलचा उदय
घटक रचना
३.० उि्ये
३.१ तावना
३.२ इायलचा उदय
३.३ इायलया िनिम तीतील टप े
३.४ सामािजक िथती
३.५ सारांश
३.६
३.७ संदभ
३.०. उि ्ये
या करणाचा अयास क ेयानंतर िव ायास
 िझऑिनट चळवळी िवषयीची मािहती समजयास मदत होईल .
 इायलया िनिम तीतील टप े समज ून घेता येतील.
३.१. तावना
१४ मे १९४८ रोजी वत ं इायलची झाल ेली िनिम ती हे पिम आिशयातील एक
महवाच े वैिश्य मानल े जाते. इ.स.७० मये भटया टोया ंया हयान े यू लोक
युरोपात व ेगवेगया द ेशात िवख ुरले गेले. पॅलेटाईनमध ून जवळ जवळ २००० वषापूव
हाकलयात आल ेया व त ेहापास ून वेगवेगया रात िवख ुरलेया ‘यू’ नी िवसाया
शतकाया प ूवाधाया अख ेरीस प ॅलेटाईनमय े यूंचा वत ं रा ंची केलेली िनिम ती
हणज े इितहासातील एक आय च मानल े पािहज े. पॅलेटाईनमय े यूंना थाियक
कन त ेथे यांचे वत ं रा िनमा ण करयाया उिान े जागितक िझऑिनट
संघटनेने केलेय यना ंना आल ेले ते फळ आह े. याची पायाभरणी ही ‘िझऑिनट
चळवळ ’ व ‘िथओडर हझ ल’ या यूंचे राय या प ुतकात झाली . याचे िविवध टप े
यांचा आढावा घ ेणे महवाच े आहे. हेच आपण थोडयात पाहया .

munotes.in

Page 19


इायलचा उदय

19 ३.२. इायलचा उदय
१) िझऑिनट चळवळ व पाभूमी
वतं इायलया िनिम तीत िझऑिनट चळवळीचा मोठा वाटा आह े. िझऑन ही
पॅलेटाईनमधील एक ट ेकडी अस ून तेथे यूंचा देवतेचे वातय अस े. ही पिव भ ूमी
परत िमळवयासाठी इ .स. १०९६ -१२७० या काळात धम युे झाली . पुढे हा स ंघष
अनेक काळ चाल ू रािहला . आपली भ ूमी परत िमळवयासाठी य ु लोका ंनी जो लढा
िदला. िज चळवळ क ेली याला िझऑिनट चळवळ अस े हणतात . (यूंचे वतं रा
िनमाण करयासाठी आ ंतरराीय तरावर य ूंनी िज चळवळ क ेली याला िझऑिनझम
असे हणतात . पण ही चळवळ काही एका एक घड ून आली नहती . यांची पा भूमी
अगोदरच तयार झाली होती . यामुळे ही पा भूमी जाण ून घेणे महवाच े ठरते.
िझऑिनट चळवळ व इायलची िनिम तीची पा भूमी आपयाला ाचीन मयय ुगीन अ
आधुिनक अस े तीन टयात पाहता य ेते. इ.स. ३३४ मये इराण िज ंकून ीस स ंकृतीत
सार करताना य ूंवर च ंड अयाचार क ेले. पुढे अ नेक वेळा अन ेक सा ंनी य ूंवर
अयाचार क ेले. ४या श तकात सॉल नावाया य ू यन े वत :ला ीक हणव ून
यूंना येशूचे खूनी ठरवल े. यामुळे पुढे १६०० वष यूंचा धािम क छळ झाला . रिशयात
१/३ यूंना ठार क ेले. १/३ हाकल ून, १/३ आपया समाजात िमसळ ून घेतले. इंलंडचा
राजा ितसरा ह ेी, पेनमधील क ॅथिलक राजा , राणी इमाब ेला या ंनी य ूंवर च ंड
अयाचार क ेले. रिशया , ऑिया , हंगेरीतही या ंया कतली झाया .
इ.स. १७९९ मये यूंना पॅलेटाईनमय े वसाहत कन ावी असा िवचार मा ंडणाया
नेपोिलयन न ंतर लाब ेल मकन या चन जम न य ु मोझेझ हेस यान े याचाच पाठप ुरावा
केला. यामुळे १८८२ मये िबलू नावाया स ंघटनेने वसाहतना स ुवात क ेली. ‘यु
राज’ हे पुतक िलिहणाया िथओडर हझ लया न ेतृवाखाली १८९७ मये िझऑिनट
कॉंेसची थापना झाली . पुढे याचे नेतृव डॉ . वाईझम क ेले.
३.३. इायलया िनिम तीतील टप े
िझऑिनट कॉं ेसया थापन ेनंतर खया अथा ने इायलया िनिम तीस स ुवात
झाली. याला म ूत वप मा १९४८ ला िमळाल े. इायलया िनिम तीतील टप े
पुढीलमाण े सांगता य ेतील.
१) पिहया महाय ुाचा कालख ंड व बाफोर घोषणा :
इ.स. १९१४ मये सु झालेया पिहया महाय ुाला य ूंनी इंजांना आिथ क मदत
केली. यामाग े यूंना वात ंय िमळ ेल ही अप ेा य ूंची होती . या युात य ूंचा पाठबा
िमळवयासाठी इ ंलंडचे परराम ंी लॉड बाफोर या ंनी २ नोहबर १९१७ रोजी य ु
जमातीच े नेते लॉड रॉशचाईड या ंना एक आासन िदल े यालाच बाफोर घोषणा
हणतात . यानुसार प ॅलेटाईनमय े राीय िनवास थापन करयास इ ंलंड शासन munotes.in

Page 20


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
20 अनुकूल आह े. असे जरी जाहीर क ेले असल े तरी दुसया बाज ूला इंजांनी अरबा ंचा
पाठबा िमळिवयासाठी अरबा ंया वात ंयाचेही वा चन िदल े. व य ूंचा िवासघात
केला. यामुळे युोर काळात मयप ूवतील िथती फोटक बनली .
२) िटीश म ॅडेट व ेतपिका –
अरब न ेता फैझलला प ॅलेटाईन व िसरया ह े दोही वत ं हवे होते. युानंतर इंज व
चांनी पॅलेटाईनवरील वच व काढ ून न घेतयान े अरबा ंनी िचड ून दंगल क ेली. याचे
खापर मा य ूंवर फोडल े. यामुळे डॉ. वाईझमनन े यन कन १० हजार चौ .मैलाच
देश इंजांया द ेखरेखीखाली आणला . देशावर िवत द ेश हणयास य ेऊ लागल े
व या योजन ेला िटीश म ॅडेट हणतात . मॅडेट हणज े या देशावर याीया नाही
तर अयरीया आपल े वचव असण े. “पण इ ंजांनी जॉड नया बाज ूचा १९ हजार
चौ.क. देश मॅडेटमधून वगळला . पण डॉ . वाईझमननी िविवध द ेशातील य ुंकडून देणगी
जमा क ेयाने १९२० नंतर प ॅलेटाईनमय े जमीन खर ेदीचे माण वाढल े. शेती
औोिगक श ैिणक गती क ेली. मा अरबा ंचा य ुेष वाढला .
यू व अरबा ंमधील वाढया िह ंसाचाराम ुळे जुलै १९२२ मये इंलंडचे पंतधान िवटन
चचल या ंनी ेतपिका िस क ेली. यानुसार य ूंना संपूण पॅलेटाईन न द ेता य ूंया
वतं रायातील जनता प ॅलेटाईन हण ून ओळखली जाईल . पॅलेटाईन मधील
अिधक स ंयेवर अिधक टन पड ू नये यासाठी थला ंतरावर मया दा घालयात आली .
३) दुसरे महाय ुपूव कालख ंड व य ुंवरील अयाचार –
पिहया महाय ुानंतर जम नीतील िहटलरया उदयाम ुळे यूंवर अन ेक अयाचा र झाल े.
यांयासाठी खास छळछावया उभारया याम ुळे पॅलेटाईनमधील य ूंची स ंया
वाढत ग ेली. अडीच लाख य ु जमनीतील थला ंतर केले. या मुले यु-अरब त ेढ वाढली .
अरबांनी इटीकलाल नावाची स ंघटना थापन क ेली. गँडमुती हा ितचा न ेता होता . या
संघटनेला िहटलरन े पाठबा िदला . इंलंडमधून ऑथ र िपलच े िशम ंडळान े िज योजना
सुचवली टी अरबा ंनी फेटाळली . तर द ुसरीकड े यूंनी हॅगनाह ही स ंघटना उभान
सेनापती िवग े गिनमी कायान े अरबा ंना ास िदला . यूंना पॅलेटाईनमय े आणल े.
४) दुसया महाय ुानंतर कालख ंडातील िझओिनट च ळवळ (१९३९ -४५) –
इ.स. १९३९ मये सु झाल ेया द ुसया महाय ुात य ूंनी इंजांना पाठबा िदला .
१९४१ नंतर अम ेरका व रिशयाया य ुवेशामुळे जमनीचा पराभव होऊ लागला . यु
काळात डॉ .वाईझमनल अम ेरकेचा पाठबा िमळाला . इंजांनी मा अरबा ंना पाठबा
िदला. युानंतर इंज व अरबा ंशी लढाव े लागेल या कपन ेने यु तणा ंनी अन ेक गु
संघटना िनमा ण केया. शसाठा वाढवला . १९४५ मये अरबलीगची थापना झाली .
यात सात अरबराा ंनी भाग घ ेतला.
munotes.in

Page 21


इायलचा उदय

21 ५) इायलया िनिम तीतील श ेवटचा टपा व वत ं इाय लची िनिम ती –
दुसया महाय ुानंतर इ ंलंडमय े ह जूर पाया जागी मज ूर प आयान े ॲटली
पंतधान बनल े. यांनीही वत ं य ु रायाला िवरोध क ेला. यामुळे परिथती
फोटक बनली . यामुळे यूंया लढाऊ धोरणात वाढ झाली . अमेरकेतून (ल
डॉलस चे युसािहय खड क ेले. यूंना व ेशाला परवानागी ावी अशी अम ेरकन
अय ट ्युमन स ूचना इ ंलंडमय े फेटाळली . हा य ुनोकड े गेल. युनोने ३ सटबर
१९४७ रोजी फाळणी िनण य िदला . मा अरबा ंना न आवडयान े शाात वाढ क ेली.
यामुळे यूंनी ही श साठा वाढवला . माच १९४८ मये यूंनी चढाईच े धोरण
वीकारल े. १४ मे १९४८ रोजी द ुपारी ४ वाजता त ेल अधीवया नगरपािलक ेत य ूंया
वातंयाची घोषणा करयात आली . लगेचच अम ेरकेने मायता िदली . दुसया िदवशी
रिशया व पोल ंडचने मायता िदली .
अशाकार े चंड संघषातून य ूंनी आपया वत ं रााची उभारणी क ेली. जवळ जवळ
या वात ंयाला २००० वषाया स ंघषाची पर ंपरा लाभली . व याची (संघषाची)
परणीती इायलया िनिम तीत झाली . परंतु आजही अरब व इायल स ंघष संपलेला
नाही. अरब व य ु संघष हे मयप ूवया राजकारणाच े एक म ुख वैिश्य आह े. डॉ. सुमन
वै हणतात , “पॅलेटाईनमय े िनमा ण करयात आल ेले यूंचे वत ं रा हणज े
पााया ंया साायवादी डावप ेचांना आल ेले फळ होत े.” अमेरकेया मदतीन े वत ं
इायलची िनिम ती झाली त ेहापास ून ते आजतागायत अम ेरकेने इायलला मदत
केली आह े. हणून मय आिशयात बाज ूने अरब रा े व मय ेच हे एकम ेव य ु लोकंचे
रा असताना वत :चे अितव इायलन े िटकव ून ठेवले आहे. खरोखरच इायलचा
हा वात ंयदीप न ेहमीच विलत राहणा रा व ेरणादायी आह े.
३.४. सामािजक िथती
१) लोकजीवन :
इ.स. १९६७ नंतर इायलची लोकस ंया ९ लाख हजार इतक होती . या लोकस ंयेत
यु, मुलीम , िन झ या जमातीच े लोक राहताना िदसतात . इायलमय े एकूण
लहानमोठी २७ शहरे आह ेत. यापैक सहा सव िमि त व दोन अरब बहस ंयांक
असणारी असणारी शहर े आ ह ेत. एकूण खेड्यांपैक ७०९ खेडी य ूंची व ९९ खेडी
अरबांची होती . जेसमेल, तेलाअवीव व ह ैफा ही तीन म ुख शहर े आह ेत.
इायलमधील ख ेड्यांचे कार व ैिश्यपूण आह ेत. सामुदाियक वसाहती असणारी
िकबटूझ खेडी आह ेत. या वसाहतीत सामील होयासाठी पिहल े वष अथायी सभासद
हणून रहाव े लागत े. याची एक वषा ची कारकद पाहन याला कायमचा सभासद क
घेतले जाते. दररोज ८ ते ९ तास काम कराव े लागत े. पाच यच े एक िनयामक म ंडळ
अंतगत यवथा पाहत े. या गटात यिगत मालमा कर याचा हक नसतो . सव कामे
सामुिहक पतीन े केली जातात .
munotes.in

Page 22


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
22 १९२१ मये मोशाब नावाची वसाहत हणज े मोशाव िशत ुफ होय . या वसाहतीततील
तणा ंनी अम ेरकेतून शेतीचे िशण घ ेवून खेड्यांची उभारणी क ेली. जिमनीची वाटणी
करताना क ुटुंबाया पात ेचा िवचार करयात आला . येकाने वतंपणे शेती करावी ,
खरेदीिव व अवजार े ही साम ुिहक मालकची होती . सवाना समान स ंधी होती . या
वसाहतीची स ंया प ुढे ३४४ पयत वाढली .
िकंबूटझ व मोशाव या ंचे िमण असल ेली वसाहत हणज े मोशाव िशत ुफ होय . या
वसाहतीतील श ेती व उोगध ंदे सामुदाियक मा लकची असतात . परंतु येक कुटुंबाला
वत:चे घर असत े. कुटुंबाने आपया जबाबदाया वत :च पार पडायया असतात . या
वसाहती इायलमय े कमी आह ेत.
१) िशण :
१९४८ नंतर राीय िशणाला स ुवात करयात आली . सवाना समान िशणपतीच े
धोरण राबिवयात आल े. 6 वषाचे ाथिमक व 6 वषाचे मायिमक िशण राबवल े गेले.
५ ते १४ वषावरील िशण मोफत क ेले. शैिणक खचा चा बोजा शासन व थािनक
वराय स ंथा उचलतात . िशणाच े मयम िह ंदू व अर ेिबक ठ ेवयात आल े. इंजी ही
पररा यवहाराची म ुय भाषा व च ही दुयम भाषा हण ून िशकवली जात े. िशणास
दूरदशन संचाचा वापर स ु केला गेला. शाळांमये ९५ टके िवाया ची उपिथती
आढळ ून येते. इायल सरकारन े उच िशणावर भर िदल ेला आढळतो . उच
िशणाचा िनमा खच शासन करत े. िशका ंसाठी िशण महािवा लये काढली ग ेली.
िशणाची योजना य ुरोिपयन िक ंवा अम ेरकन धतवर क ेलेली आह े. शेती व शरीरम
यावर खास भर िदला आह े. सैिनक िशणही िदल े जाते. जगाला अन ेक नामव ंत िवान
यु समाजान े िदल े. इायलमय े वाईझमन इिटट ्यूट ऑफ सायस , रहोवात ,
बारइलान य ुिनहिसटी या स ंथा श ैिणक दजा वाढिवयाच े काय करतात .
िशण यवथ ेत संशोधनाला फार महव िदल े जाते. डॉ.अबट आईनटाईन ह े यु
समाजाच े जगतिवयात स ंशोधक आदश मानल े गेले. इायलमधील अन ेक संशोधका ंनी
आतापय त नोब ेल प ुरकार िमळवल े आह ेत. दरसाल १३५ दशल क ेवळ
संशोधनासाठी खच केले जातात . ‘इायल अक ेडमी ऑफ कक रोग’ ही एक स ंशोधन
संथा आह े. अणूशया स ंशोधनासाठी ॲटॉिमक एनज किमशन आह े. ककरोग,
मानव उपनीशा यात महवाच े संशोधन क ेले गेले. वाईझमन सायस इिटट ्यूट
मये १९७१ मये ११०० त काम करीत होत े.
३) धािमक जीवन :
इायलया वात ंयघोषण ेत कोणयाही कारचा व ंशभेद व िल ंगभेद न करता य ेक
नागरकाला राजकय , सामािजक व धािम क वात ंयाचे हक द ेयाचे आासन िदल े
गेले. यामुळे इायलमय े कायान े पूणत: धािमक वात ंय द ेयात आल े आ ह े.
सरकारच े धममंालय सव धममुखांशी संबंध ठेवून या ंया अडचणी द ूर करयाच े काय
करते. धम थळा ंची देखभाल , नूतनीकरण , सुरितता यासाठी प ुराणवत ू संहालय munotes.in

Page 23


इायलचा उदय

23 खाते सव कारची मदत करीत असत े. धमामाण े इायलमय े सणवाराला स ुी िदली
जाते.
इायलची बहस ंय जनता य ु धमय अस ून िशणात बायबल व तालम ूद या ंथांचा
अयास क ेला जातो .साबांयसारख े सव धािम क सं उसाहान े साजर े केले जातात .
दू:खीत िभ ंत (डेिहडया द ेवळाची पिम िभ ंत), राचेलचे समाधीथान , हे ॉनमधील
पूवजांची थडगी व इतर पिव िठकाणी ाथ ना करयात य ेतात. िझऑन पव तावरील
डेिहडच े थडग े, इलीजाची ग ुहा, मेमोनाईडची थडगी , िशमॉन बार योहाय या ंची थडगी
पिवथान े आहेत. यु धमात काराईट ्स व समारटस ह े पंथ आढळतात . यु लोक
बायबलमधील ज ुना करा र महवाचा मानतात .
इायलमय े सुमारे ७५ हजारया आसपास िन राहतात . जेसल ेम हे याच े पिव
थान आह े. इायलमय े ४०० या वर चच व मठ आह ेत. इायलमय े अ र ब
मुिलमही प ूवपासून मोठ ्या माणात राहतात . राजकय ेात त े सहभागी होतात . िहू
बरोबर अर ेिबक िलपीचाही सव वापर होतो . डोम ऑफ द रॉक व ज ेसल ेममधील अल
अवसा मशीद या ंचे मुख ाथ नाथळ े आहेत.
इ.स. या ११ या शतकात झ लोक ं मुलीम धमा तून फुटून बाह ेर पाडल े होते यांना
वतं धमय हण ून मायता नहती . इायलने यांना वत ं धमा चे थान कायान े
देऊन टाकल े. यांया धमा त सव धमया ंची तव े सामावल ेली आह ेत.
४) सांकृितक बदल :
इायलमय े ३६ िविवध वत ूसंहालय े अ स ८उन बायबलकालीन अवश ेषांचे तेथे
चांगले जतन झाल े आह े. इायल राीय स ंहालय १९६५ मये थापन झाल े.
संगीतकल ेचा उ ेजन द ेयासाठी त ेलअलीव व ज ेसल ेम येथे संगीत महािवालय े
असून यात १ लाख ८५ हजार ेकांची सोय होती . येथे फुटबॉल , हॉलीबॉल ,
बाकेटबॉल , जलतरण ह े िवशेष लोकिय ख ेळ अस ून यासाठी डा ंगणे व तलावाया
सोयी उ पलध आह ेत. खेळाडूंचा सवा गीण िवकास होयासाठी १९६१ मये डा
शरीर स ंवधने मांडले थापली ग ेली, यायाशी द ेशातील सहा िवयात िडास ंथा
संलन झाल ेया आह ेत. अितशय अपकाळात इायल ह े वाशा ंचे आकष ण ठरल ेले
आहे.
३.५ सारांश
िझऑिनट चळवळीचा उदय तस ेच यात ून इायलची झाल ेली िनिम ती व
अरबरावादाया उदयामय े डॉ.यासर अराफत या ंया भ ूिमकेची मािहती या
करणामय े िदलेली अस ून अरब -इायल स ंघषावर स ुा यामय े काश टाकल ेला
आहे.
munotes.in

Page 24


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
24 ३.६
१) इायलया उदयामधील िझऑिनट चळवळी ची भूिमका प करा .
३.७ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजया नंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग


munotes.in

Page 25

25 ४
फॅिसझम
घटक रचना
४.०. उि्ये
४.१. तावना
४.२. बेिनटो म ुसोिलनीच े जीवन व काय
४.२.१. मुसोिलनीचा परचय
४.२.२. मुसोिलनीया उदयाची कारण े
४.२.३. बेिनटो म ुसोिलनीच े अंतगत धोरण
४.२.४. बेिनटो म ुसोिलनीच े परराीय धोरण
४.३. सारांश
४.४.
४.५ संदभ
४.०. उि ्ये
या करणाचा अयास क ेयानंतर िवाया स
 मुसोिलनीचा परचय या स ंदभात मािहती ा करण े.
 मुसोिलनीया उदयास जबाबदार असणाया कारणा ंचा अयास करण े.
 मुसोिलनीच े अंतगत धोरण आिण याची भ ूिमका व काय याचा अयास करण े.
 मुसोिलनीया परराीय धोरणाची मािहती िमळवण े.
४.१. तावना
पिहया महाय ुात जम नी आिण जम न गटाचा पराभव झाला . याचा फायदा घ ेऊन दोत
राांनी अयायकारक व अपमानकारक तह लादल े होते. ते तह जम नीने मनापास ून
वीकारल े नाहीत . यामुळे जमनीत अस ंतोषाचे वातावरण िनमा ण झाल े. याचा फायदा
घेऊन िहटलरन े जमनीची स ूे हाती घ ेतली. अपमानाचा स ूड घेयासाठी व वत :या
महवाका ंेसाठी अन ेक स ंघष केले. यातूनच द ुसरे महाय ु स ु झाल े. पिहया
महायुाया व ेळी इटली दोता ंया बाज ूने युात उतरली , परंतु या अप ेा होया या
दोत राान े पूण केया नाहीत . यामुळे इटलीत दोता ंया बल नाराजी िनमा ण munotes.in

Page 26


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
26 झाली. यातून मुसोिलनीचा उदय झाला . याने िहटलरला न ेहमीच मदत करणार े धोरण
वीकारल े.
४.२. बेिनटो मुसोिलनीच े जीवन व काय
लोकशाहीकरता जग स ुरित ठ ेवले पािहज े, अशी घोषणा कन 6 एिल १९१७ रोजी
अमेरका य ुात उतरली . राजाची िनर ंकुश सा स ंपुात य ेऊन लोकशाही िनमा ण केली.
पण द ुदवाने िवजय अ पकालीन ठरला . कारण य ुरोपात हक ुमशाही शासनाचा उदय
झाला. एकाच माणसाया हाती सा क ित कन जनत ेला स ेपासून सव वी द ूर
ठेवले. येक य रायाकरता आह े. रायायाितर यला अितव नहत े.
रायाकरता , रायात यना जगाव े व रायाबाह ेर यच े कोणत ेही िहतस ंबंध अस ू
नयेत, असे ह कुमशहा वाटत अस े. इटालीत हक ुमशहा म ुसोिलनीचा उदय होऊन
इटालीचे इटालीन े ऑिया -जमनीशी म ैीचे संबंध तोड ून युात भाग घ ेतला होता .
इ.स. १९१५ लंडन तहान ुसार फायदा झालाच नाही . पॅरीस शा ंतता परषद ेने टीरोळचा
देश इटालीच े समाधान होऊन ब ंड्या राा ंचा ेष वाट ू लागला . यामुळे इटाली सद ैव
सूड घेयासाठी तयार झाली . यातून फॅिझसमचा उदय झाला .

फॅिसट तवानाचा आन ेता मुसोिलनीचा जम उर इटालीतील रोम ॅनो
िजातील पहाडी गावी इ .स. १९८३ मये झाला . विडला ंचा यवसाय लोहारकचा
होता. विडला ंची इछा िशक हावा अशी होती ; परंतु वडील समाजवादी असयान े
मुसोिलनीया मनावर पकड या िवचारा ंची पडली . िशणासाठी वीझल डमय े
असताना ा ंितकारी िवचारा ंमुळे व कामगार वगा ला बंडाला िचथावणीम ुळे इ.स. १९०६
ला वीझल ड सरकारन े हपार क ेले. इटालीत समाजवादी िवचारा ंचा सार रोम ॅनो
शेतकया ंया ब ंडाला िचथावणी िदयान े ई.स. १९०८ मये तुंगात टाकल े. तुंगातून
सुटकेनंतर ऑियन साायातील ेट गावी िथर झाला . सायवादी िवचारा ंचे
वतमानप काढल े. यामुळे सरकारन े हपार क ेले. नंतर इटालीट िमलन य ेथे समाजवादी
पांचा संपादक हण ून काय केले.
munotes.in

Page 27


फॅिसझम

27 पिहया म हायुाया वेळी िवचारात आम ुला बदल होव ून समाजवादी प व िवचारा ंचा
याग क ेला. इटालीन े युात भाग घावा , असा चार क ेला. या व ेली स ैिनक हण ून
भारती झाला . १९२७ ला लकरात ून िनव ृ झाला . िनराशावाद व अिथर परिथतीचा
फायदा घ ेवून फॅिसट लढव ू संघटना २३ माच १९१९ रोजी िमलन य ेथे थापन क ेली.
दहशत िनमा ण कन द ेशात वच व िनमा ण केले. मे १९२१ या िनवडण ुकत ३५ जागा
िमळवया . ३ माच १९२३ रोजी शहराचा ताबा िमळवला आिण ३० ऑटोबर १९२२
ल रोमवर चाल कन रदान न करता फ ॅिसट ा ंती केली व इटालीची सव सूे हाती
घेतली.
४.२.१ मुसोिलनीया उदयाची कारण े
१) पिहया महाय ुाने झाल ेली च ंड हानी :
पिहया महाय ुात इटालीच े अितशय न ुकसान झाल े. लीिबयान य ुातून बाह ेर पडताच
पिहया महाय ुात उडी घ ेतली. सैयाची लढयाची तयारी नहती . यामुळे सैयात
बेिशत झाली . यात वार ंवार पराभव होऊन मोठ ्या माणात ाणहानी झाली . 6 लाख
सैिनक ठार झाल े. २० लाख जवान जखमी , अनेक शहर े उद्वत व ब ेिचराख झाल े.
बॉबवषा व झायान े उोगध ंदे पार उद ्वत झाल े.
२) आिथ क िवपनावथा :
इटालीया अथ यवथ ेत कमालीचा गध ळ िनमा ण झाला . यापार , उोगध ंदे, वाहतूक,
दळणवळण अिथरता होती . वतु टंचाईमुळे बेसुमार िकमतीत बाध झाली . तुटीचे
अंदाजपक भरयासाठी जनत ेवर कराच े ओझ े लादल े. सैिनक ब ेकार झाल े. कारखान े
थंडावयाम ुळे कामगार ब ेकार झाल े. राीय कज सहा पतीन े वाढल े. मयम वग ,
शेतकरी , कामगार वगा चे हाल झाल े. उदारमतवादी योजल ेले उपाय अप ुरे पडल े.
सायवाा ंनी कारखान े तायात घ ेतले. देशात च ंड अस ंतोष िनमा ण झाला .
३) दुबल शासन :
पॅरस शा ंतता परषद ेत इटालीचा अपमान झाला . युाचा परणाम आिथ क
िवपनावथ ेत झाला . युानंतर राग व अस ंतोषाची लाट इटालीत उसळली .
उदारमतवादी सरकार कारभार करयात अपयशी ठरल े. कारण इटालीत लोकशाहीची
परंपरा नसताना लोकशाही सरकार अिधकारावर आल े होते. यामुळे लोकशाही सरकार
दुबळे बनल े. ते अिथर परिथतीम ुळे मंिमंडळ ढासळल े. कारभार करयात अपयशी
ठरले. कारण इटालीत लोकशाहीची पर ंपरा नसताना लोकशाही सरकार अिधकारावर
आले होते. यामुळे लोकशाही सरकार सरकार द ुबळे बनल े. ते अिथर परिथतीम ुले
मंिमंडळ ढासळल े. हे सरकार २३ जून १९१५ ते ३१ ऑटोबर १९२२ पयत
अिधकारावर होत े, पण या ंचा रायकारभार ाचारा ने बरबटल ेला होता . राजकारणावर
मूठभर ीम ंत व भा ंडवलदारी , वतनदारा ंचे वचव होत े. यात ५० टके लोक द ेशात
िनरर होत े. दुबल सरकार काढ ून बिल सरकार याव े ही मागणी होती . munotes.in

Page 28


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
28 ४) सोशिलटा ंया कारवाया :
लोकशाही , समाजवादी आिण िनणा यक या ंचा प ुरकार करणार े जे प या ंनी
ांितकारी न ेयांचा पुरकार कन गधळ माजवला होता . सायवाा ंनी देशातील
कामगार आिण श ेतकया ंना बंडाला ोसाहन िदल े. यामुळे दंगली, संप, टाळेबंदीची
एकच लाट इटालीट िनमा ण झाली .
५) इटालीत अितर ेक रावादाचा उदय :
आिथक अवथ ेमुळे इटालीट अितर ेक रावादाया िवचारा ंना चालना िमळाली .
मॅरीनेटीन व ेझोिमनी दोन िवचारव ंतांनी अितर ेक रावादाचा प ुरकार क ेला.
ेझोिमनी यान े, राजा हाच ईराचा प ृवीवरील सव े अिवकार अस ून रायाप ुढे
यिवात ंयाला , यिवाला म हव नाही . रोमन साायाया काळात सव जगाला
मागदशनकेले. तसेच करण े इटालीच े परमकत य आह े. तर म ॅरनेटीनने उदारमतवाद ,
लोकशाही , शांततावाद यावर हला कन य ु व िह ंसा याला महव द ेणारे िवचार
मांडले. यामुळे इटालीत रावादाचा उदय झाला .
६) फॅिसट संघटनेची थापना आिण वाटचाल (२३ माच १९१९ ) :
इटालीतील िनराशावाद , अिथर परिथती , पॅरस शा ंतता परषद ेत दुखावल ेला
वािभमान इ . घटका ंचा िवचार करता इटलीत सायवादाचा उदय झाला . परंतु तो
इटलीला मानवला नाही . मुसोिलनीन े आपली महवाका ंापूतसाठी फ ॅिसट ना वाची
लढाऊ स ंघटना २३ माच १९१९ रोजी िमलन य ेथे थापन क ेली. याया पाची ख ुण
फॅिसस हणज े काठ्यांचा जुडगा आिण मयभागी क ुहाडीच े पाते असल ेले तीक होय .
ाचीन रोमन साायात बादशहा िक ंवा यायाधीश या ंयापुढे धरण े धरयात य ेत अस े
याया अन ुयायांना काळा गणव ेश अस े. मुसोिलनीन े मास वादी सायवादावर खर
टीका क ेया. उोगपती , जमीनदार , यापारी , कामगार , शेतकरी , मयमवगय
भांडवलदार ई . लोक सभासद झाल े. इ.स. १९०० मये २२ हजार, इ.स. १९२१ मये
५ लाख सभासद स ंया झाली . मुसोिलनीया भावी न ेतृवामुळे फॅिसट प अय ंत
बलाशाली , लोकिय प बनला . याचे तवान लोका ंपयत पोहोचल े. फॅिसट
तवान ह े वत ं नस ून ती गरज ेतून िनमा ण झाल ेली िवचारणाली आह े. हे तवान
पुढीलमाण े –
१) इटलीला गतकाळाच े वैभव परत िमळिवयासाठी व महान ित ेसाठी आपया
ड्युक िकंवा महान न ेयांया माग दशनाखाली वाथ याग व आमसमप केले पािहज े.
२) रा यप ेा मोठ े असत े. यन े राासाठी सव कारचा याग क ेला पािहज े.
सव बंधने पाळली पािहज ेत. रा ह ेच मुलभूत सय व अ ंितम म ुली आह े. राासाठी
जगाव े व राासाठी मराव े.
३) रायकारभारासाठी क ुशल व राजिनतीत न ेयाची गरज असत े. munotes.in

Page 29


फॅिसझम

29 ४) लोकशाहीत रायय ंणा अकाय म आिण अयशवी होयाचा धोका असतो . कारण
असंय वाथ लोका ंया वाधीन राय असत े, हणून लोकशाहीला िवरोध .
५) जगातील सव कामगारा ंची सुखदु:खे समान आह ेत, असा सायवाद सा ंगतो. याला
िवरोध करयासाठी स ंप करयाया कामगारा ंया हकावर ब ंदी आणली . खाजगी
मालम ेचे संरण करण े हे येय आह े.
६) उोगध ंदे, शेतीचा िवकास वाढवण े आिण सामय शाली व स ुसंपन रा बनिवण े.
७) यु हेच सव सोडव ू शकत े. युािशवाय ईषा नाही , इषिशवाय पराम नाही
आिण परामािशवाय िवकास नाही .
८) िहंसेला उर िह ंसेनेच डोळ े पािहज े. इ. वैिश्ये या तवानाची आह ेत.
९) आिथक सामय वाढवल े तर द ेशाची िता िनमा ण होईल .
७) फॅिसट ा ंती (३० ऑटो . १९२२ ) :
इटलीत म े १९२१ या िनवडण ुकत ३५ जागा िज ंकया . यानंतर सव दहशत
िनमाण केली. २८ ऑटोबर १९२२ रोजी म ुसोिलनीन े काया डगल ेवाया ंना रोमवर
चाल कन जायाचा आद ेश िदला . िमलन य ेथून सरकारला राजीनामा मािगतला .
इटलीचा राजा ितसरा िहटर इमय ुएल याने पंतधान जीओलोटी या ंयाकड ून
राजीनामा मािगतला . ३० ऑटोबर १९२२ रोजी रोम शहरात म ुसोिलनीन े आपली
पंतधानपदाची स ूे हाती घ ेतली. कायद ेमंडळ ही हातातील बाहल े बनवून मुसोिलनीन े
आपली हक ुमशाही िनमा ण केली.
आपली गती तपासा :
.१. मुसोिलनीया उदयाची करणे सांगा.
४.२.३. बेिनटो म ुसोिलनीच े अंतगत धोरण
१) पंचतवामक काय म :
अ) िवरोधी पा ंचा नायनाट कन सव सा ड ्यूकया हाती क ित करण े.
ब) अंतगत गधळ नाहीसा कन कायदा व स ुयवथा थापन करण े.
क) देशाची आिथ क परिथती ख ंबीर कन स ंघधान राय थापन करण े.
ड) धमयवथ ेशी समवय साध ून पोपशी सलोख करण े.
इ) इटािलयन जनत ेमये आमिवास िनमा ण कन या ंया द ेशवाढीया आका ंा
पूण करण े.
munotes.in

Page 30


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
30 २) इटलीया परवत नासाठी /िनयंणासाठी उपाय :
अ) खास अिधकाराची ाी : मुसोिलनी अिधकारावर य ेताच गधळ नाहीसा
करयासाठी यान े खास अिधकाराची मागणी क ेली. राजा, संसद या ंयाशी एकिन ेचा
देखावा कन अमया द अिधकार ा क ेले. नंतर लकराया मदतीन े सव शासनय ंणा
तायात घ ेतली.
ब) फॅिसट स ैय : शासनाया लकरावर भरवसा नसयान े फॅिसट स ैय
उभारयाची परवानगी घ ेतली. सैयाया मदतीन े िवरोधका ंचा काटा काढला . याची
जनता व सायवादी लोका ंयात दहशत िनमा ण कन हक ुमशाहीला पोषक वातावरण
तयार क ेले आहे.
क) नवा िनवडण ूक कायदा (इ.स.स१९२३ ) : संसदेया पािठ ंयाची खाी नसयान े
नोहबर १९२३ मये नवा िनवडण ूक कायदा म ंजूर केला. फॅिसट पाच े जातीत
जात उम ेदवार िनवड ून येतील अशी तरत ूद केली. एिल १९२४ या िनवडण ुकत
२/३ जागा ा क ेया.
ड) िवरोधका ंचा नायनाट : नया िनवडण ूक कायास व फ ॅिसटया िह ंसाचारास इतर
पांकडून िवरोध झा ला. तो न करयासाठी इ .स. १९२५ -२८ या काळात अन ेक
कायद े मंजूर या कायाया अन ेक िवरोधका ंचा नायनाट क ेला.
इ) इ.स.१९२८ चा िनवडण ूक कायदा : संसदेवर वच व करयासाठी इ .स.१९२८
या कायान ुसार फ ौढ मतदान पतीचा .
३) कायदा व स ुयवथा :
कायदा व स ुयवथा थापन करयाया अिमषान े फॅिसटा ंचे बळ वा ढवले. यासाठी
अयाचार , जुलूम, खून, मारहाण , देहदंड इ. अवल ंब केला. अनेक बुिवादी न ेयांचा
छळ क ेला. परणामी िवरोधक नाममा उरल े. यामुळे देशात स ुयवथा थापन झाली .
शासकय काय मताही वाढली . खचात काटकसर क ेली. लकर , आरमार , हवाईदल ,
बेसुमार वाढ कन लकरी िशण सच े केले.
४) शैिणक स ुधारणा :
मुसोिलनीन े िशणाला उ ेजन द ेऊन सरकारी शाळा ंची स ंया वाढली . िशण
यवथ ेवर कडक िनय ंण ठ ेवणे. िमक प ुतके फॅिसट तवणालीला पोषक ठ ेवली.
िशका ंया न ेमणुका करताना फ ॅिसटिना ंचा आह धरला . यु हा फ ॅिसट
िवचारसरणीचा अिवभाय भाग अस ून युियता , रावाद लकराच े महाम े, युनेतृव
यावर जात भर िदला होता . शाीय स ंशोधन , शैिणक तवान फ ॅिसट राजवटीला
उपयोग होईल , असे ठेवले. यामुळे नवी फ ॅिसट स ंकृती िनमा ण करयाचा यन क ेला.
munotes.in

Page 31


फॅिसझम

31 ५) धािमक सुधारणा :
इ.स. १८७० पासून पोप व इटालीच े सरकर या ंयात स ंबंध खराब झाल े होते. कॅथॉिलक
जनता फ ॅिसट राजवटीस पाठबा द ेतील, हणून पोपशी स ंबंध सुधारयाचा माग
मुसोिलनीन े आखला . राय व धम संथा आण ून आपल े ेव वादातीतपण े थािपत
करयाची म ुसोिलनीन े मनीशा बाळगली होती आिण हक ुमशाहीत पािवय आणयासाठी
पोपया आशीवा दाची गरज असयान े पोपशी तडजोड कन ल ॅटेरन तह व धािम क
करार इ .स.१९२२ केला. यानुसार –
लॅटेरनचा तह : मुसोिलनी व रोमचा पोप ११ वं पायस .
१) हॅटीकन ट ेटचे वतं राय व यावरील पोपच े सावभौमव माय .
२) पोपनेही मुसोिलनीया राजवटीस मायता िदली .
३) इटालीतील धमा िधकायाची न ेमणूक पोपन े इटालीया सरकारया समी ने करावी .
४) धमािधकाया चे वेतन शासनातफ कराव े.
५) राजसा आिण धम सा या ंयातील स ंबंध प क ेले.
६) रोमचा िनित तवावर व कायमचा स ुटयाच े घोिषत क ेले.
धािमक करार इ .स. १९२१ :
१) इटाली सरकारन े पोपला १ कोटी ९० लाख पड ख ंडणी ावी .
२) रायधम हणून कॅथॉिलक प ंथाला मायता ावी .
३) इटाली सरकारया स ंमीन े िबपशा ंची नेमणुका करायात .
४) धमसंथांना मालकची मालमा ठ ेवयासाठी स ंमती ावी .
६) लकरी स ुधारणा :
मुसोलोनीची य ुावर गाढ ा होती . यच े व रााच े सव गुण युाने उजळ ून
िनघतात . याने युथ रा बनिवल े. रााया स ंरणासाठी यन े ाणाच े समप ण
ावे. ही राीय भावना खरपण े जनत ेत िभनवली होती . जनतेत सव लकरीकारण
कन लकराची च ंड वाढ क ेली. यामाण े ीला िभनवली होती . जनतेत सव
लकरीकर ण कन लकराची च ंड वाढ क ेली. यामाण े ीला मात ृव आवयक
आहे. यामाण े पुषाला व िवकसनशील रााला य ु आवयक आह े. ही भावना
लोकांया मनात िब ंबवली होती . लोकस ंया वाढिवयासाठी अिववाहीता ंवर कर
बसवल े. िववािहता ंना सवलती िदया . जात म ुलांना जम द ेणाया माता ंचा गौरव क ेला.
लकरी िशण सच े केले. सैय, आरमार , हवाईदल यात च ंड वाढ क ेली.
लहानपणापास ून युवृी लोका ंत िनमा ण केली. munotes.in

Page 32


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
32
७) आिथ क सुधारणा :
अ) कामगार स ुधारणा : इटालीला आिथ क्या वावल ंबी करण े हे परम उि ्ये
असयान े अनेक फायद े केले. एिल १९२६ या कायान ुसार सव मालकवगा ची व
कामगार वगा ची एक स ंघटना िनमा ण केली. उोगाया िवकासासाठी व कामगारा ंसाठी
मिवषयक सनद १९२८ मंजूर केली. यानुसार कामगारा ंचे हक स ुरित ठ ेवणे, ८
तासाचा िदवस , आजारपण , अपंगव इ.संगी िवा ंतीचा हक िदला . एकूण १३
संघटना िनमा ण केया. पैक ६ कामगारा ंया ६ मालका ंया आिण १ सािहय , िशण ,
ला यातील स ंप, टाळेबंदी बेकायद ेशीर अस ून औोिगक त ंटे लवाद म ंडळामाफ त
सोडवण े.
ब) शेती स ुधारणा : इटाली क ृिषधान द ेश अस ून अथ यवथ ेत कृषीेास महव
िदले. पडीक जमीन लागवडी व ६४,००० एकर जमीन दलदलची व खारीची ती
लागवडीखाली आणली . उम बी -िबयाण े, नवी या ंिक क ृषी अवजार े, खाते इ.
वापरयास ोसाहन िदल े. पाणीप ुरवठा कन उपादन वाढवल े. कळाव े, पाटबंधारे
बांधले, खेड्यातून वीजप ुरवठा केला. इ.स. १९३९ पयत १५ टके वावल ंबी इटलीला
बनवली . १३० लाख एकर जड जमीन तयार क ेली आिण लागवडीखाली आणली .
क) औोिगक स ुधारणा : खिनज साधनस ंपीबाबत इटाली सम ृ नहता . इ.स.
१९३८ पयत लोख ंड-पोलादाची आयात ८ लाख ८ हजार टन क ेली. पेोिलयमधील
आयात २५ लाख ९९ हजार टनाची क ेली. कचा मालाची आयात , परकय मालावर
जबर आयात कर बसवला . वदेशी उोगध ंांना उ ेजन व स ंरण द ेऊ मोटार
िनिमतीसाठी ेरणा िदली . िफयाट क ंपनी मोटारीस ंबंधी िस आह े. रेिडओ, रेऑन
िनयातीपास ून परकय चलन म ंदीत आल े. यामुळे अथ यवथ ेवर स ुपरणाम
होयाऐवजी जातच ताण पडला . हा ताण कमी करयासाठी प ुहा य ु अस े दुच
मुसोिलनीया वाट ्याला आल े.
आपली गती तपासा :
. १ मुसोलोनीच े अंतगत धोरण प करा .
४.२.४. बेिनटो म ुसोिलनीच े परराीय धोरण
इटलीला जगातया म ुख राा ला मनाच े थान िमळव ून देणे हे मुसोिलनीया िवद ेशी
नीतीच े मुख सू होय . ाचीन रोमन साायाच े वैभव िमळव ून देयाचे िदय वन
डोया ंसमोर ठ ेवून हे येय साय करयासाठी साायवादी धोरणाचा अवल ंब केला.
येयपूतसाठीच इतालीला सव ीने शसज आिण य ुाद ठ ेवणे आवयक आह े,
असे जाहीर क ेले. पॅरस शा ंतता परषद ेत दोता ंकडून झाल ेया अपमानाचा बदला
घेयासाठीच कणखर परराीय धोरण राबवल े.
munotes.in

Page 33


फॅिसझम

33 १) मुसोिलनीया पररा धोरणाची म ुख उि ्ये :
I. वसाहती काबीज करण े.
II. आमक व भावी परराी य धोरणाार े इटालीला आ ंतरराीय िता
िमळवण े.
III. इटालीला ाचीन रोमन साायाच े वैभव व िता िमळव ून देणे. कचा माल ,
लोकस ंयासाठी वसाहती िमळवण े ते आकत य आह े. मुसोिलनी हणतो क ,
आही भ ूमीसाठी आस ुसलेलो आहोत . कारण आहास स ुबा हवी आह े आिण
ती िटकवायची आह े.
२) लाऊस ेन परषद ेवये डॉडेकनीज बेटाचा ताबा इ .स. १९२३ -२४ :
इटाली -ीस या ंयात इ .स.१९२० करार होऊन डॉड ेकनीज ब ेटाचा ताबा इटालीला
िमळाला . पण ीसन े नकार िदला . मुसोलोनीन े योय स ंधी साध ून हे बेट १९२३ तायात
घेतले. यावर व भ ूमय सम ुात भ ुव थािपत करयासाठी भकम नािवक तळ
उभारल े.
३) यूम बंदराचा ताबा (इ.स. १९२४ ) :
इ.स. १९२२ या रोपोलोया तहात जान ेवारी इ .स. १७२४ ला द ुती
युगोलािहयाकड ून य ूम ब ंदराचा ताबा घ ेतला. शेजारी द ेश पाटोबारोस
युगोलािहयाला िदला . याचमाण े उर आिक ेतील य ुबा लँड व क ेिनयाचा काही
भाग इटालीला िमळाला .
४) रिशयाबरोबर म ैी करार -१९३३ :
जमनी-इटाली एकम ेकांया सरहीवरील रा े होती . जमनीत िहटलरचा उदय
झायाम ुळे मुसोिलनीला भीती वाट ू लागली . हणून रिशयाशी म ैीचे संबंध जोडयाचा
िवचार होता . पण य ुरोिपयन राा ंनी रिशयावर बिहकार टाकयान े सव युरोिपयन
रााजवळ आली . यातून रिशयाशी इ .स. १९३३ मैी करार क ेला.
५) ासबरोबर म ैी – ७ जाने १९३५ :
ासला जम नीची सद ैव भीती वाटत असयान े हसा य तहामय े जमन आमण
थोपवयाची तरत ुदी केया. तरी पण आपणाला जम नीिव िम िमळवयाचा ा ंस
यन करत होता . यातून जवळीक िनमा ण झाली . जमनीत िहटलरचा उदय झायान े
इटलीला भीती वाटत होती . व ॲिविस िनया िमळवयाचा यन करत असताना
रास ंघाचा िवरोध होईल . यावेळी िम असा वा हण ून मुसोलोनीन े ासबरोबर
इ.स.१९३५ करार क ेला.

munotes.in

Page 34


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
34 ६) इिथयोिपया (ॲिबिसिनया ) ताबा िमळवला – १९३६ :
मुसोिलनीन े ॲिबिसिनयावर हला करयाची कारण े :
१) इ.स. १९१३ या अडोवाया लढाईतील पराभवाचा कल ंक इटालीला द ूर
करावयाचा होता .
२) तेथे कचा माल भरप ूर माणात उ पलध होता . मैीतील साधनसाम ुी अितशय
समृद होता . तो द ेश िमळाला तर इटालीत प ैशाचा प ूर वाढू लागेल.
३) वाढया लोकस ंयेत उम व साहसी लायक वसाहत होती .
४) थान राजन ैितक ्या अितशय महवाच े होते. एका बाज ूने सोमाली ल ँड तर
दुसया बाज ूने इरडीया वसाहत होती .
५) कोणयाही पााय द ेशाया वच वाखाली नहता .
६) इिथओिपयाशी प ूवापार स ंबंधाचे धागेदोरे होते.
इ.स. १९३१ ला जपानन े मांचुरयावर आमण क ेले. तरी रास ंघकाही क शकत
नाही. याचा अ ंदाज घ ेऊन म ुसोिलनीन े १९३२ मये आपल े हेर ॲिबिसिनयात पाठवल े.
सव चौकशी क न वत : युसज झाला . ५ िडसबर १९३५ दोघांया लकरात
वाबाल भागाजवळ सश चकमक झाया . यात स ैिनक मारल े गेयाने इटालीन े
माफची मागणी कन न ुकसान भरपाई मािगतली त ेहा ॲिबिसिनयान े १३ िडसबर
१९३४ रास ंघाकड े तार नदवली . या वेली ासन े याचा दोष िदला . यामुळे
मुसोिलनीन े माच १९३५ ला इरीया व सोमाली ल ँडमय े सैय जमा कन हला
केला. इ.स. १९३६ ॲिबिसिनयाया राजधानीजवळ स ैय आल े. राजा ह ेले सेलासी हा
पळून गेला. इटालीन े ताबा िमळवला .
रास ंघाने या क ृतीचा िनष ेध कन इटालीची आिथ क नाक ेबंदी केली. पण ही
कोणयाही राान े मनापास ून पाळली नाही .
७) पॅिनश ात हत ेप -१९३४ -३८ :
ॲिबिसिनयया यशाम ुळेच मुसोिलनीन े पॅिनश ात हत ेप करयाच े धैय ा झाल े.
इ.स.१९३४ पासून प ेन ात ढवळाढवळीस ार ंभ केला. राजाला िवरोध क रणारी
चळवळ दडप ून टाकयास राजाला मदत क ेली. इ.स.१९३६ िनवडण ुकत
जासाकवाा ंना रिशयान े तर जनरल फ ँकोला म ुसोिलनीन े मदत क ेली. यामुळे
यादवी िनमा ण झाली . शेवटी जनरल फ ँकोचा िवजय होऊन जासाक न क ेले.
८) रोम-बिलन-टोिकओ अ करार -१९३७ :
२३ सटबर १९३७ रोजी म ुसोिलनीन े बिलनला भ ेट िदली . िहटलरच े यिमव व
जमनीची गती पाहन भािवत झाला . िहटलरया म ैीने मुसोिलनीन े आंतरराीय munotes.in

Page 35


फॅिसझम

35 िता वाढणार होती . इ.स. १९३६ मये जमनी-जपान या ंयात करार झाला होता .
यामुळे संभाय य ु िहटलरच िज ंकणार ही कपना म ुसोिलनीची होऊन इ .स. १९३७
करारात सामील झाला .
९) इंलंड-इटाली म ैी करार -१६ ए १९३८ :
पॅिनश हत ेपामुळे पााय राा ंची सहान ुभूती गमावली होती . ऑिया -जमनी
दुखावला होता . आंतरराीय राजकारणात एकट े पाडू नये हणून १६ एिल १९३८
मये इंलंडशी म ैी करार क ेला. पण फारसा उपयोग झालाच नाही . या युाया व ेळी हा
करार पाळला नाही .
१०) अबेिनयावर कजा -१९३९ :
इ.स. १९२६ टीरानचा तह कन इटालीन े संरणाची भ ूिमका क ेली. या करारान ुसार
इटालीया सहकाया ने आिथ क, यापारी स ुधारणा अ बेिनया क ेया.
आधुिनककरणाया नावाखाली लकर घ ुसवले आिण अबािनया प ूणत: िगळंकृत केले.
जग उघड ्या डोयान े पाहत अस ूनही स ुदा काढला नाही .
११) दुसया महाय ुात व ेश – १९४० :
इ.स. १९३९ रोजी द ुसया महाय ुाला स ुवात झाली . पूविनयोिजत काय मामाण े
िहटलरन े यु पेटवले व म ुसोिलनीन े कायमामाण े त टथता वीकारली . पण प ुढे
इ.स.१९४० मये युात उडी घ ेतली. शेवटी दोता ंपुढे जमनीला शरणागती पकरावी
लागयान े इटालीचा पराभव झाला . मुसोिलनीला य ु गुहेगार जाहीर क ेले तेहा तो
पळून जात अस ताना इ .स.१९४५ ला लोका ंनी म ुसोिलनीला ठार मारल े आिण
हकुमशाहीचा श ेवट झाला .
आपली गती तपासा :
.१. मुसोलीनीच े परराीय धोरण सा ंगा.
४.३. सारांश
पिहया महाय ुाया व ेळी इटली दोता ंया बाज ूने युात उतरली , परंतु या अप ेा
होया या दोत राांनी पूण केया नाहीत . यामुळे इटलीत दोता ंया बल नाराजी
िनमाण झाली . यातून मुसोिलनीचा उदय झाला . याने आपया अ ंतगत आिण पररा
धोरणा ंतगत इटलीला शिशाली बनवल े.


munotes.in

Page 36


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
36 ४.४.
. १. मुसोिलनीया उद यची करण े सांगा.
. २. मुसोलीनीचे अंतगत धोरण प करा .
. ३. मुसोिलनीया परराीय धोरणाचा आढावा या .
४.५ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतका तील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग




munotes.in

Page 37

37 ५
नािझझम
५.०.उि ्ये
 अडॉफ िहटलरया जीवनव ृतांची मािहती घ ेणे.
 िहटलरया उदयास कारणीभ ूत झाल ेया परिथतीचा अयास करण े.
 जमनीया िवकासासाठी व शशाली बनयासाठी क ेलेया उपाया ंची मािहती
िमळिवण े.
 युरोपमय े जमनी सामय शील असयान े िस करयासाठी परराीय धो रणातून
केलेया य ेयधोरणा ंचा अयास करण े.
५.१ तावना
जमनीचा प ंतधान िबमाका ने जमनीला सामय शाली व सव े बनवयाया
यनात ून युरोपमय े गुंतागुंतीचे अनेक करार क ेले होते. यातूनच पिहल े महाय ु सु
झाले.या महाय ुात जम नीचा चंड पराभव होऊन अपमानकारक हसा यचा तह
लादला . ा तहाया मायमात ून जम नीचे ादेिशक, आिथक, लकरी खचीकरण क ेले.
याचा स ूड घेयाचा यन िहटलरन े केले. याीन े अंतगत धोरणात ून अन ेक
उपाययोजना क ेया.जमनीचे पूवचे वैभव ा करयाया यनात ून अन ेक भूदेश
िमळवयाचा यन क ेला. यातून दुसरे महाय ु घड ून आल े. जमनीचा पराभव झाला . घटक रचना
५.०.उि ्ये
५.१. तावना
५.२. अडॉफ िहटलरच े जीवन व काय
५.२.१. अडॉफ िहटलचा परचय
५.२.२. िहटलरया उदयाची कारण े
५.२.३. िहटलरच े अंतगत धोरण
५.२.४. िहटलरच े परराीय धोरण
५.३. सारा ंश
५.४.
५.५ स ंदभ
munotes.in

Page 38


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
38 ५.२. अडॉफ िहटलरच े जीवन व काय

५.२.१. अडॉफ िहटलचा परचय
िहटलरचा जम २० एिल १८८९ रोजी ऑिलीयातील ुनो गावी दासी पनीया
पोटी झाला . दार यामुळे उच िशण झाल े नाही. िचकला , िशपकल ेची आवड होती .
हएना शहरात र ंगायाचा यवसाय करत अस े. हीएना इिपरयल आट अॅकॅडमी
संथेत िशण घ ेताना मास ंथाबरोबर अन ेक िवषया ंचे वाचन , िचंतन क ेले. जमनी
भावी न ेतृव झायास हालअप ेा न हो तील, असे मत होत े. महायुायाव ेळी तो
सैयात भरती झाला . दोत राा ंनी अपमानकारक तह लादला . अिथर परिथती द ूर
करयासाठी भावी पाची गरज आह े.यामुळे िहटलरन े नाझी पाची थापना क ेली.
५.२.२. िहटलरया उदयाची कारण े
१) हसायचा अपमानकारक तह :
अमेरकेचे रााय िवसनया ८ नोहबर १९१८ या १४ तवान ुसार जम नीने
शरणागती पकरली . परंतु िवजेया राा ंनी हसा य तहाया व ेळी जम नीची बाज ू लात
घेतली नाही . जमनीला कायम खची करयासाठी ितयावर च ंड नुकसान भरपाई
लादली . लकर कपात केली.सव वसाहती तायात घ ेतया. युास जबाबदार जम नी
असे घोिषत क ेले. या अपमानाचा स ूड घेयासाठी जम नीने िता क ेली. िहटलरन े
िवजेया राा ंवर टीका क ेयाने याची लोकियता वाढली .
२) वायमर जासाकाची लोकियता ओहटीस :
वायमर जासााका ने ारंभीच अपमानकारक हसा यया तहावर सही क ेली. यामुळे
य नागरका ंया मनात चीड िनमा ण झाली . वायमरन े जमनीया सही कन
िवासघात क ेला, अशी धारणा झाली . जमनीत लोकशाहीची पर ंपरा नसयान े जनत ेचा
िवास वायमरन े संपादन क ेला नाही .
munotes.in

Page 39


नािझझम

39 ३) आिथ क पेचसंगावर उपाययोजना :
पािहया महाय ुामुळे अ थ यवथा प ूण कोलमडली . उपादनात ख ंड पडला .
आंतरराीय कज वाढल े, नुकसान भरपाईची डोक ेदुखी बनला होता. इ.स.१९२१
मये युखंडणी ६ अज ६० कोटी पड जम नीवर लादली . सारा ा ंत १५ वषासाठी
ासला िदला. कज परत करत नाही असा आरोप कन ा ंसने ूरचा
औोिगकद ेश तायात घ ेतला. या द ेशात ८० टके लोख ंड-पोलाद असयान े
जमनीचे सव कारखान े बंद पडल े. यामुळे सव नाराजी िनमा ण झाली .
४) युातील च ंड हानीच े दुःख :
पिहया महाय ुापूव जगातील म ुख, बडया रााचा दजा जमनीला होता . िवापीठ े,
तवान , कला, यापार , कारखान े, सैय या ंचा जगभर लौिकक होता . युामुळे हे सव
न झाल े. लाखो स ैिनक ठार झाल े. रोगराई वाढली . अनपायािवना लोक मरत होत े.
िहटलरन े या सवा चा सूड घेयाची भाषा क ेली.
५) आिथ क मंदीचा िजहारी फटका :
जमनीतील आिथ क सोडवयासाठी डॉस सिमती थापन क ेली.ितया
िशफारशीन ुसार थोडासा िदलासा िमळाला . जमनीत उपादन वाढ ूनही फायदा झाला
नाही. कारण कज ब रेचसे वाढल े होते. परत य ंग किमशनन ुसार दोता ंचे सैय परत
आपया द ेशात ग ेले. जमनीत आिथ क भरभराट होऊ लागली .तोच इ .स.१९२९ मये
जागितक म ंदीची लाट पसरली . यामुळे परकय कज फेड अयय झाली , दुकाळाम ुळे
जनतेचे हाल झाल े. यातूनच नाझीचा उदय झाला .
६) कयुिनझमची भीती :
जमनी आिथ क संकटात असताना काय ुिनटानी आपल े बाल वाढवयासाठी स ंप मोच ,
टाळेबंदी, इ. चा वापर क ेला. लोकशाही परिथतीवर मात करयास असमथ आहे असे
िहटलरन े जाहीर क ेले.
७) नाझी स ंघटनेचा सव कष यन :
ेसलर नावाया कामगारान े इ.स.१९१८ -१९ मये कामगार स ंघटना थापन क ेली.
इ.स.१९१० ला िहटलरन े राी य समाजवादी जम न कामगार पाची थापना
केली.पाच े राीय धोरण हणज े सव जमन वंिशयांचे िवशाल जम न रा बनवण े,
हसायचा तह र करण े,वाढया लोका ंसाठी वसाहती ा करण े. यासाठी ३ ऑगट
१९२१ मये िनमलकरी स ंघटना य ुिनच य ेथे थापण क ेली.हेरयात उठावाम ुळे ५
वषासाठी त ुंगवासाची िशा झाली . तुंगात असतना माझा लढा ह े आमचर िलिहल े.
यामय े नाझी पाच े तवान , उिे मांडली आह ेत.माझा लढा ह े नाझच बायबल
होय.
munotes.in

Page 40


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
40 ८) नाझी पाच े तवान :
१) रायस ंथा सव े संथा : सव संथांपेा रायस ंथा े आह े. राजाची सा
सावभौम, अिनय ंित असत े. राजकय , सामािजक , आिथक ेात राजाचा म ु संचार
असून सव ेांवर िनय ंण ठ ेवयाची गरज आह े. रायासाठी य असत े. यसाठी
राय नाही .
२) लोकशाहीस खर िवरोध : संसदीय स ंथाना रायात थान नहत े. ससंद
ठेवायची अस ेल तर नाझी पास एकम ुखी पाठबा िदला पािहज े. अयथा बरखात क ेले
पािहज े. िवरोधका ंना नेतनाब ूत करण े हे रायाच े येय आह े. नाझी िशवाय द ुसरा प
नसावा .
३)आिथ क तवान : रायहीतास आवयक वाटया स खासगी मालम ेचा हक
ठेवयात य ेईल. उयोगध ंदे, शेतीसुधारणा कन आिथ क गधळ न करयासाठी
िनयोजन करण े.
४) जगातील सव े आय वंश : सव जगावर भ ुव गाजिवयाचा न ैसिगक अिधकार
जमन वंशाला आह े. यू जमात जम न जनत ेचे रशोषण करणारी अस ून ितया वाथ
आिण राोही कारणा ंमुळे जमनी आिथ क संकटात सापडली आह े.
५) साायवादी व ृी: हसायया तहान े गमावल ेला द ेश ा करण े आिण
साायाची ितथापना करण े यासाठी आपया हाती श े घेतली पािहज ेत. जमनी
शसज झाली पािहज े.
६) सायावादास िवरोध : रााया िहताआड ज े कारखान े येतील त े सव सामािजक
मालकच े करण े हणज े सायवाद होय .कामगारा ंना राजकारणापास ून अिल ठ ेवले
पािहज े.यांचा लढा प ैशाचा नस ून स ेसाठी आह े,तो मोड ून काढला पािहज े.
७) सामािजक तवान : जमन लोका ंचे राहणी मान, यापार , कारखान े वाढवल े
पािहज ेत. येकाला रोजगार िमळाला पािहज े. शेतीचा िवकास झाला पािहज े.
९) नाझी ा ंती आिण िहटलरचा उदय :
इ.स.१९१८ मये तुंगातून सुटयान ंतर नाझी पाया मदतीन े राजकय ेात दरारा
िनमाण केला. इ. स.१९२० या िनवडण ुकत ३२ ऐवजी १४ जागा िमळाया . इ. स.
१९२५ मये २७ हजार, इ.स.१९२८ मये १ लाख ८ जहर एवढ े नाझीच े सभासद
झाले. १९३० या िनवडण ुकत नाझी पाच े कायद ेमंडळात १०७ सभासद होत े. इ. स.
१९३२ या िनवडण ुकत नाझी पाला बहमत ा झाल े. परंतु अयपदाया
िनवडण ुकत िहटलर चा पराभव झाला . िहंडेनबगने चॅसेलर बनवल े.३० जानेवारी
१९३३ रोजी िन क ेली. २ ऑगट १९३३ रोजी अय िह ंडेनबगचा मृयू झाला .
िहटलरन े अय व ं चॅसेलरपद एक करयाचा ठराव पास क ेला. वायमर
जासाकाचा राीय वज खाली घ ेऊन या िठकाणी नाझी पाच े तीक असल ेला munotes.in

Page 41


नािझझम

41 वितक िचहािकत वज फडकवला .सवाचा िहटलर म ुख बन ून वतःस
‘’युरर’’पदवी घ ेतली.
५.२.३. िहटलरच े अंतगत धोरण :
सेवर येयापुवच राजिकय स ेचे वप क ाला सवच सा अस े िहटलरन े जाहीर
केले होते. इ.स.१९२३ पासून जम नीची सा िमळवयाचा यन क ेला तो इ .स.१९३३
ला पूण झाला . घटक राया ंची सा न कन राजकय पावर ब ंदी घातली . वायमर
रायघटना थिगत क ेली. अय िहड ेनबुगया म ृयूनंतर थिगत क ेली. अय
िहडेनबुगया म ृयूनंतर सव सा हातात घ ेतली. अंतगत काय सु केले.
१) तुफानी दल आिण ग ेटॅपो यंणेारे िवरोधका ंचे समूळ उचाटन :
िवरोधक ग ुपणे कारवाया , साधीशािवरोधात कट -कारथान े करतात हण ून तुफानी
दल आिण ग ेटॅपो गुहेर यंणेारे याचा नाश क ेला. िहटलर व नाझीिवचा स ुगावा
लागताच क डक कारवाई करत अस े. सरकार िवरोधका ंना िवनाचौकशी त ुंगात स ंशियत
गुहेगारसं िशा क ेली जात अस े.
२) कोटयावधी य ूंची िनद यपणे हया :
िहटलर आय वंशाचा वल ंत अिभमानी होता . जगाया पाठीवर सव े वंश आय वंश
होय.यूंना जम नीत राहयाचा अिधकार नाही . भूतलावर मानवजातीच े रशोषण
करणारी य ूजमत आह े अ स े जाहीरक ेले. डॉटर , वकल , इंिजनीअर , उोगपती ,
ायापक , शा , िशकइ . यू लोकच काम करत असत . जमनीया पराभवास य ू
जबाबदार आह ेत हण ून जम नीतून हपार क ेले. नागरकव , सरकारी नोकरीस ब ंदी
घातली . िववाब ंदी केली. जाहीरपण े कल क ेली. सामुदाियक हया करयासाठीच ग ॅस
चबर नावाच े साधन िनमा ण केले. ४० लाख य ूंची हया क ेली.
३) शैिणक ेातील बदल :
िहटलरन े आपली हक ुमत सव िचरथायी होयासाठी िशणात बदल क ेला. नाझी
तवानावर आधारत अयासम तयार क ेला. नाझी म ूयांचे तुितपाठ , िहटलरच े
राीय जीवनातील अितीय थान , यूंचा िनष ेध इ.चा पाठ ्यपुतकामय े समाव ेश
केला. िशक , ायापक नाझी पाच े, नाझीशी िना असल ेले नेमले. जमन संशोधक ,
िवान , िवचारव ंत यांनी देशयाग क न ये असे जाहीर क ेले. देशाबाह ेर असल ेया जम न
बुिवाा ंना देशात परत बोलावल े. आेचा भंग केयास सव मालमा ज क ेली जात
असे.
४) लकरी स ुधारणा :
जमनीचे ितसर े सााय तािपत करण े िहटलरच े महान य ेय होत े, यासाठी सच े
लकरी िशण स ु केले. लढाऊ स ंघटना , तुफानी दल , िनमलकरी दल या ंचा
सााीसाठी उपयोग क ेला. सेवर येताच य ुथ संघटनेस शा े, लकरी िशण munotes.in

Page 42


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
42 पुरवले. तणास य ुिपपास ू बनवयासाठी योय वयोमया देनंतर स ेनेत भारती क ेली.
वयाया १० या वषा पासून लकरी िशण िदल े. आमक साायवाद हाच जम न
जनतेचा मुलभूत हक आह े असे िशकवल े.
५) आिथ क धोरण :
१) कामगार -उोगपतीचा समवय साधयाचा यन :
पिहया महाय ुानंतर युरोपात ब ेकारीचा िनमा ण झाला ट ेसमनन े बेकारीवर िविवध
योजना तयार क ेया; परंतु याया म ृयूमुळे या अपयशी ठरया . िहटलरन े कामगार
संघटना नाझीणीत क ेया. सायवादी न ेयांना अटक क ेले.िहटलरच े आिथ क धोरण
भांडवलशाहीधािज णे होत े. उोगध ंाचे राीयीकरण , संपावर ब ंदी, टाळेबंदी
बेकायद ेशीर अिधकाया ंचे कारखायात ग ैरकार , कामगारा ंचे गैरवतन इ. संदभात
‘’माझा लढा ‘’ यामय े मािहती मा ंडली आह े. कामगार – मालक वाद िमटवयासाठी
काटस याची िनिम ती केली.
२) बेकारी-िनमुलानासाठी उपाययोजना :
उधोगध ंदे, कारखान े पूण वेगाने सु कन ब ेकारांना काम िदल े.कामाच े तास कमी क ेले.
करमण ुकची साधन े उपलध क ेली. हर द ेशातील कोळसा खाणीवर मज ूर पाठवल े.
सायवादी य ूंना हाकलल ेले आिण उच अिधकाया ंया जागी नाझी लोका ंची नेमणूक
केली. ७० टके बेकारांना रोजगार िदला .
३) परराीय आिथ क गंगाजळी व ृिंगत :
जमनी वावल ंबी बनवयासाठी परावल ंिबव कमी क ेले. जमनीतील माल कमीतकमी
वापन िनया तीस ोसाहन िदल े. मोठया माणात िनया त केली व परकय चलन
उपलध क ेले.
४) लोकस ंखेया भमास ुरास ोसाहन :
िया ंनी उोगध ंात काम करण े अयोय आह े. यांनी बाह ेरया ेात प ुषांशी पधा
क नय े. गृहकृये कन ग ृहआघाडी सा ंभाळावी . देशाया गतीला मन ुयबळाची
कमतरता नको हण ून मुलांना जम द ेयाचे काम कराव े. अनेक मुलांना जम द ेणाया
ीचा शासनातफ समान क ेला जात अस े. अिववाहीता ंवर कर ठ ेवला, संिम िविवहास
बंदी केली.
५) शेतीची उवलता फ ुिलत करयात यन :
िहटलरन े अनधायात वावल ंबी होयासाठी उपयोजना क ेया. महायुात पराभवाच े
कारण हणज े लोका ंना अनधाय िमळाल े नाही . जमनीचा इ ंचभर त ुकडा द ेखील
लागवडीखाली यावा याची काळजी घ ेतली. रासायिनक खत े, तांिक उपाय इ .चा munotes.in

Page 43


नािझझम

43 उपयोग कन श ेती उपादन िदडपटीन े वाढवल े. जिमनीची मालक मोठया माणात
जमीनदाराकड े िदली , यामुळे जिमनदरानी िहटलरला पाठबा िदला .
६) औोिगक ेातील उकष :
िहटलरन े उोगध ंातही वय ंपूण होयासाठी दोन योजना तयार क ेया.शाीय
संशोधनाया सहायान े युयोपयोगी सािहया ची िनिम ती करण े. असेस-लॉरेस द ेश
ासकड े असयान े कचा माल कमी झाला . यावर उपाय हण ून लोह खिनजा ंया
खाणीत ून उपादनास ार ंभ केला. शाीय िया कन उपादन वाढवयाच े आदेश
िदले. देशभर पक े रते, रेवेमाग, जलमाग , समुामाग , हवाईमाग इ. वाहतूक योय
होयासाठी य ंसामीचा वापर क ेला.
७) युकल ेस अन ुकूल वातावरण :
हसायया तहाम ुळे अपमानाया स ुडासाठी य ु ही आय ंितक व अपरहाय गो
आहे.यासाठी शािनिम तीचे कारखान े,सच े लकरी िशण , िनमलकरी स ंघटना ,
डामंडळे, रायफल लस इ . साठी य ुवकांना आहान द ेणाया स ंघटना थापन
केया. दुबळे, अपंग, परावल ंबी लोक हणज े राशरीरास लागल ेली याधी आह े, असे
समजून गोया घाल ून ठार मारल े. वधू –वरांची िववाहाप ूव वैकय तपासणी क ेली जात
असे. जमनीला कोणयाही णी यु लढयास सज बनवली .
८) धािमक धोरण :
िहटलरन े सव िवरोधका ंचा नायनाट क ेला. पण िन धमा तील क ॅथॉिलक व ोट ेटट
पंथीयांपुढे नमत े घेतले. वतः य ेशूने यूंया ज ुलमांपासून जनत ेला मु करयासाठी
बिलदान क ेले. हे करणारा य ेशू संत होता अस े िहटलर ने ितपादन क ेले.िहटलर
आयावंशाचा अिभमानी असयान े कॅथॉिलका ंनी ती िवरोध क ेला. िहटलरन े िबशपाना ,
धमचारक इ .ना तुंगात टाकल े. यांचा छळ क ेला. ाथना, िमरवण ुकांवर बंदी घातली
पण फारस े यश आल े नाही. शेवटी िहटलरन े पशी करार क ेला. यानुसार १) धमगुंनी
राजकारणात भाग घ ेऊ नय े.
२) धमगुना सरकारी नोकर समजयात याव े .
३) नाझी तवानास िवरोध क नय े. केयास िशा क ेली जाईल अस े ठरिवयात
आले.
९) नाझी पाच े शुीकरण :
राजकय िवरोधका ंना न कन सव सा हाती घ ेतली. लकरी स ेनापतीशी वाटाघाटी
कन पाठबा िमळवला . यामुळे सैयात नाराजी िनमा ण झाली . ही गो नाझी स ंघटनेला
आवडली नाही , यामुळे िहटलर य ुिनचला ग ेला. ७२ तासांत ४०० लोकांना गोया
घालून आपया सहकारी म ंडळची हया क ेली व जम नी सैयाचा रोष द ूर केला.
munotes.in

Page 44


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
44 १०) सेचे वेकीकरण :
िहटलर ने वायमर जासाक , संसद, रायस ंघटना न क ेली. याचमाण े घटक
रायाच े अितव न क ेले. सव सा आपया हाती घ ेऊन स ेचे कीकरण क ेले.
५.२.५ िहटलरच े परराीय धोरण
हसायया तहामय े दोत राा ंनी वतःचा वाथ साधला होता . वतःची य ुातील
हानी भन काढयासाठी पराभ ूत राा ंकडून जातीत जात न ुकसान भरपाई घ ेतली.
यामुळे दोताऺबल ेष, सुडाची भावना िनमा ण झाली . इ.स.१९१३ मये िहटलर
सेवर आयान ंतर हसा य तहिवरोधी धोरण वीकारल े.
िहटलरच े परराीय धोरणाच े व प व य ेय : रा हणज े परम ेर ही नाझीया
तवानाची िशकवण . रााकरता यन े याग क ेला पािहज े ही अप ेा होती .
आंतरराीय श ेवटी पाशवी बळान ेच सुटतात हा िसा ंत मांडला. सव वंशात
आयवंश सव े असयान े जग िज ंकयाचा व राय करयाचा अिधकार आय वऺशाला
आहे ही ा .
िहटलरच े मुख य ेय:
अ) हसायतहाची राखरा ंगोळी करण े.
ब) जमन वंश सव े अस ून याच े एककरण कनच बडया रााचा दजा ा कन
देणे.
क) दोता ंनी घेतलेया वसाहती परत िमळवण े.
ड) ांस कायमचा श ू असयान े ते कायमच े न क ेले पािहज े.
१) हसाय तहाया िच ंधड्या केया:
नाझीन े सा घ ेतयाम ुळे आंतरराीय राजकारणास धोका िनमा ण झाला . हसायया
तहाने जमनीची अवह ेलना झाली हण ून तो तह न क ेला पािहज े, हे िहटलरन े जाहीर
केले.जरान रााया सीमा माणसा ंनी तयार क ेया आह ेत. या माणसा ंनाच
बदलयाचा अिधकार आह े असे जाहीर कन रा स ंघांची साम ुदाियक स ुरित पत
दुबळी आह े हे दाखव ून िदल े. हसायचा तह पायाखाली त ुडवून जम नीला आमक
बनवल े.
२) ऑीयाच े िवलीनीकरण (१२ माच १९३८ ):
हसाय तहा ने ऑीया - हंगेरीचे सााय न कन द ुबळे बनवल े. आिथक मंदीमुळे
अिधक फटका बसला . ासचा जम न- ऑीया एककरणास िवरोध होता . युानंतर
िन सोश ॅिलट पाचा न ेता डॉ .एंगलबड डॉस याच े इ.स.१९३२ मये सरकार
थापन झाल े. नाझी पाया पा ठयाम ुळे नॅशनल सोश ॅिलट पान े डॉ. डॉसवर
दडपण आणल े. ऑीयात नाझी पान े २५ जुलै १९३४ रोजी िहएनात उठाव क ेला. munotes.in

Page 45


नािझझम

45 डॉ.डॉसचा ख ुन झाला . अपुया लकराम ुळे उठाव अपयशी झाला .१२ माच १९३८
रोजी िहटलरन े सैय पाठव ून ऑीयाचा जम न साायात समा वेश केला.
३) सार ांताचे िवलीनीकरण (१३ जाने.१९३५ ) :
हसायया तहान ुसार सारा खोयात साव मत घ ेऊन साराच े भिवतय ठरवण े असे ठरल े
होते. साराच े िवलीनीकरणाया उिशान े िहटलरन े वातावरण तयार क ेले.१३ जानेवारी
१९३५ रोजी साव मत घ ेतले व ९० टके जमनीया बाजुने जनत ेने कौल िदला आिण
सारा ा ंताचे िवलीनीकरण क ेले.
४) जमनीचे पुनलकरीकरण (१६ माच १९३५ ) :
शांतता तहावर वाया करणाया य व ेगया असयान े तहातील अटच े बंधन
आपण मानणार नाही , असे िहटलरन े जाहीर क ेले. तहामुळे आमया भ ूमीवर अयाय
झाला आ हे ते ाणपणान े दूर करयात य ेतील. यानुसार ऑटोबर १९३३ ला
जागितक िनःशीकरण परषद ेतून जम नीने याग क ेला.रास ंघाचा राजीनामा िदला .
जमनीएवढीच इ ंलंड-ासला शवाढीची परवानगी ावी , परंतु िहटलर न े यास
नकार िदला . १६ माच १९३५ रोजी घोिषत केले क शा ंतता तहातील िनःशीकरणाची
कलम े धुडकाव ून लाव ून जम नी पुहा लकरीकरण करील . इंलंड, ास , इटली या ंना
ेसापरषद ेत जमनीला दोषी ठरवल े. जमनीया धोरणासाठी ा ंको-रिशया आिण
रिशया -झेकोलोह।िकया तह करयात आला .
५) अँलो-जमन नािवक करार (१८ जुन १९३५ ) :
जमनीिव ास , रिशया, झेकोलोह।िकया या ंयात करार झाला . इंलंडशी सागरी
ेवाबल पधा न करयाची िहटलरन े जाहीर क ेले. यामुळे १८ जून १९३५ रोजी
इंलंड-जमनी या ंयात नािवक करार झाला . इंलंडया ३५ टके जमनीची ना िवक
दलाची स ंया असावी अस े ठरले.
६) पोलंड-जमनी करार (२६ जानेवारी १९३४ ) :
पोलंडमधील जम न अपस ंयाका ंवर पोिलश सरकार अयाय करीत असयाची तार
रास ंघाकड े केली होती . िहटलरन े पोिलश सरकारशी न ेहाचे धोरण वीकारल े. कारण
रास ंघाया स ंनदेवर १९३३ मये िवास य क ेला होता , जमनीला
लकारीकरणाची परवानगी िमळाली होती . इंलंड-ासशी स ंबंध िबघडयास
राजकारणात एकट े पडू नये हण ून मैीची गरज होती . यूंया कलीम ुळे रिशयाच े
संबंध खराब झाल े होते. यामुळे जमनीने पोलंडशी १० वषाचा अनामणाचा करा र २६
जानेवारी १९३४ मये केला.
७) हाईनल ँडवर ताबा (७ माच १९३६ ) :
अँलो-जमन नािवक करारान ंतर शोपादानात च ंड वाढ क ेली. भूदल, हवाईदल ,
आरमार स ुसंघिटत क ेले. हसायया तहान े हाईनल ँडिनलकरी टाप ू बनवला होता . munotes.in

Page 46


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
46 लोकांनी तहात या द ेशात लकरीकरणा स मायता िमळाली . िहटलरन े ७ माच १९३६
रोजी हाईनल ँडमय ेसैय पाठव ून याचा ताबा घ ेतला. या कृयाचा रास ंघाने िनषेध
केला.
८) इटली -जमनी सम ेट (२५ ऑटोबर १९३६ ) :
ास -रिशयाच े नेहसबंध अशय होत े. इंलंडया म ैीचा िवास नहता . यु
परिथ तीत िवास ू िम हण ून इटलीची िनवड क ेली. मुसोिलनीला जम नीची भीती
होती. कारण इटलीया बाकन द ेशात जम न व ेश कर ेल. याचमाण े रास ंघाने
इटलीला दोषी ठरवल े. यातून मैी सम ेत झाला . हसाय तहान े इटलीची फसवण ूक झाली
होती. लंडन तहान ुसार इटलीला बळ कावल ेला द ेश देयास दोतानी िवरोध क ेला.
िहटलर -मुसोिलनी या ंची तािवक भ ूिमका एक होती , यामुळे यांयात सम ेट झाला .
९) जनरल ँकोया यादवीला पाठबा (१९३९ ):
पेनमय े लोकशाही राजवटीम ुळे सेसाठी यादवी स ु झाली . रिशयान े आिथ क मदत
सायवाा ंना केली तर जनरल ँकोया यादवीत भाग घ ेतयान े इटली , जमनीने
याला मदत क ेली. इ.स.१९३९ मये जनरल ँकोचा िवजय झाला व तो प ेनचा म ुख
बनला .
१०) अॅिटकॉिमटन करार व रोम –बिलन-टोिकयो अ (१९३६ ) :
िहटलरन े सायवादाला िवरोध कन पािमाय राा ंची सहान ुभूती िमळवली .जनरल
ँकोला मदत क ेली, यावेळी इटलीशी घिन स ंबंध आला . रोम-बिलन एकज ूट िनमा ण
झाली. जपान सायवादाचा कर िवरोधक असयान े िहटलरन े २५ नोहबर १९३६
रोजी जपानबरोबर करार क ेला. इटलीन े या करारात इ .स.१९३६ मयेवेश केला.
यामुळे रोम-बिलन-टोिकयोअ /अॅिटकॉिमटस सायावादािवरोधी करार झाला .
११) सुडेटन द ेशाचा ताबा (३० सटबर १९३८ ) :
युरोपातील य ु टाळयासाठी इ ंलंड, ास या ंनी मयथीच े धोरण वीकारल े.५०
टके जमन वंशीय द ेश जम नीला ावा अस े इंलंड, ास न ेयांनी सा ंिगतल े; परंतु
झेक सरकारन े याला िवरोध क ेला. िहटलरन े १० िदवसा ंची मुदतवाढ िदली . झेक
सरकारन े ल िदल े नाही .ॅकिलन -डी-झवेटने तोडगा हण ून वाटाघाटीत ून शांतता
िनमाण करयाचा यन क ेला. यातून युिनच करार ३० सटबर १९३८ रोजी झाला .
च पंतधान उलाडीयर , मुसोिलनी , चबरलेन, िहटलर या ंची २९ सटबर १९३८ रोजी
युिनच य ेथे भेट झाली व करार झाला . या काराराला न ुसार य ुिनच करार हणतात .तो
पुढीलमाण े -
१) थला ंतर १ ऑटोबरपास ून सु होईल .
२) १० ऑटोबरपय त थला ंतर करयास परवानगी , इमारती , यंणा न क नय े
असे करारात ठरल े. munotes.in

Page 47


नािझझम

47 ३) जमनी, िटन, ास , इटली , झेकोलोह।िकयाच े आंतरराीय म ंडळ थापन
करावे.
४) मंडळाकड ून सीमार ेषा ठरवायात .
५) चार साहा ंया आत स ुडेटन म ु करावा . युिनच कराराच े झेक सरकारवर दबाव
आणला व १ ऑटोबरला जम न सेना सुडेटनमय े घुसया आिण स ुडेटन ा ंताचा
पूण ताबा घ ेतला.
१२) झेकोलोह।िकयाचा स ंपूण ताबा (२३ माच १९३९ ) :
िहटलरन े जमन वंशाचे एक सााय िनमा ण करयासाठी ऑिया , सुडेटन ा ंत
तायात घ ेतला. यानंतर झ ेकोलोह।िकयाया अ ंतगत अशा ंतता िनमा ण केली. १५
माच १९३९ रोजी िहटलर वतः ागमय े हजर होता . बोहेिमया, मोरेिहया,
लोहािकया जम नीकड े थेिनया ह ंगेरीस जोडला . झेकोलोह।िकया २३ माच १९३९
रोजी जम नीया अ ंिकत क ेयाच े जाहीर क ेले.
१३) मेमेल बंदराची ाी (२३ माच १९३९ ) :
िहटलर प ूव िश याया उर सीम ेवर म ेमेलया प ्याकड े ल वळवल े. २० माच
१९३९ रोजी िहटलर रब ेनॉपला िलथ ुिनयात पाठव ून मेमेल द ेश हता ंतरत
करयाचा आद ेश िदला . यानंतर िवनातार २३ माच १९३९ रोजी म ेमेल बंदर
िहटलरला िदल े.
१४)रिशया -जमनी अनामाणाचा करार (२४ ऑगट १९३९ ) :
िहटलरन े रिशयाया ट ॅिलनशी ग ु संधान बा ंधून थम जम नी-रिशया यापारी करार
केला. पुढे अनामाणाचा करार १० वषासाठी कन जगाला आया चा जबर धका
िदला. यानुसार (१) दोघांपैक एकावर हला झायास द ुसयान े तटथ राहाव े.
(२) परपरा ंवर आमण क नय े. या कराराम ुळे सायवादीिवरोधी कराराचा श ेवट
झाला.
१५) पोलंडवर आमण व द ुसया महाय ुाची स ुवात :
पोलंडशी इ .स.१९३४ मये अनामाणाचा तह क ेला. िहटलरन े पोल ंडकडे अनेक
मागया क ेया. यामय े डॅिझंग बंदर जम नीला ाव े. पूव िशयाला जायासाठी
कॉरडॉरमध ून व ेश ावा . डॅिझंग बंदर मु ठेवले जाऊन पोल ंडचे आिथ क िहतस ंबंध
सुरित ठ ेवू, या या मागया होया . जमन अपस ंयाकावर पोिलश सरकार अयाचार
करत आह े, असा आरोप िहटलरन े केला. पोलंडने िहटलरया मागया ंना नकार िदला .
अखेर २९ ऑगट १९३९ रोजी स ंपूण पोला ंडची मागणी िहटलरन े केली. पोलंडने
यालाही नकार िदला . यामुळे िहटलरन े १ सटबर १९३९ रोजी पोल ंडमय े सैय
पाठवल े. िहटलरला या क ृयामुळे ३ सटबर १९३९ रोजी इ ंलंड, ास जम नीशी य ु
पुकारल े आिण द ुसया महाय ुाला ारंभ झाला . munotes.in

Page 48


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
48 आपली गती तपासा :
.१ िहटलरच े परराीय धोरण द ुसया महाय ुास जबाबदार होत े का?
५.३ सारांश
पिहया महाय ुानंतर जम नीवर हसा यचा तह लादला ग ेला.तो तह न करयाचा
जमनीने यन क ेला. यामुळे जमनीबरोबर इटालीतही हक ुमशाही उदयास आली .
यांनी आप ला देश सामय शाली बनयासाठी अ ंतगत व परद ेशी धोरण आमक
वपाच े राबवल े.यातूनच द ुसरे महाय ु सु झाल े.
५.४
.१ िहटलरच े अंतगत धोरण प करा .
.२ िहटलरया परराी य धोरणाच े टीकामक परीण करा .
५.५ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज. जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ. सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ. सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथ यंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग




munotes.in

Page 49

49 ६
जपानमधील लकरवाद
घटक रचना
६.० उि्ये
६.१ तावना
६.२ जपानमधील लकरवादाचा उदय व िवकास
६.३ जपानया लकरवादाया काळातील घटना
६.४
६.५ संदभ
६.०. उि्ये
 जपानमधील लकरवादाया उदयाची कारण े अयासण े.
 लकरवादाया काळातील घटना .
६.१ तावना
िहटलरया आमक धोरणाम ुळे दुसरे महाय ु सु झाल े. याच व ेळी महाय ुात अन ेक
घटक जबाबदार होत े. यातूनच महाय ु सु झाल े. यु सु झायापास ून यु आघाडी
व राजन ैितक पातळीवर लढल े गेले. यामुळे जमनीचा व ितया गटाचा पराभव झाला . या
युामुळे संपूण जगावर परणाम झाल े.याचा एक भाग हण ून रास ंघ न कन
जागितक शा ंतता व स ुयवथा राखयासाठी स ंयु रा ्संघटना थापन करयात
आली . या स ंघटनेया मायमात ून अन ेक राजकय व अराजकय वपाच े काय
करयात आल े. अजूनही ही स ंघटना काय करत आहे.
६.२. जपानमधील लकर वादाचा उदय व िवकास
जगाया इितहासाचा अयास करताना इितहासकार जपानया इितहासाला महवाच े
थान द ेतात कारण म ेईजी ा ंतीपास ून ते आधुिनक काळापय त जपानन े वेळोवेळी अन ेक
संकटात आपली गती घडव ून आणली . आिशयातील या लहानशा राान े अित शय
कमी व ेळात क ेलेले चंड भरभराट ही खरोखर आया ची गो होती . या गतीच े ेय
जपानी लोक धाडशी , परामी , महवाका ंी, काटक व च ंड रावादी असयान े
राासाठी कायम याग करयाची भावना या ंनी ठेवली. देशाया साव भौमवाबल
कधीही तडजोड वी कारली नाही .आपया अ ंतगत गतीसाठी पााय राा ंची
कोणतीही मदत वीकारली नाही . तसेच पााया ंया राजकय तवानाचाही वीकार munotes.in

Page 50


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
50 केला नाही .यामुळेच जपानवर कोणत ेही युरोिपयन रा आपला हक बजाव ू शकल े
नाही.
साट म ेईजीया म ृयुनंतर जपानया राजकारणात साट जो , राजकय प , लकर ,
शासन झ ैबतू ही महवाची साक े होती. साट घटनाम ुख होता व इतर साक े
भावगट यनशील होता . जो न ेते पिहया महाय ुाया समाीपय त भावी होत े.
जोकड े शासनाची , राजकय पा ंची तस ेच समाीबरोबर िनय ंणाची स ूे होती .
पिहया महाय ुाया समाीबरोबरच राजकय प व शासन या ंया सहकाया चा काळ
सु झाला आिण जोच े महव कमी झाल े.
इ.स.१९३० नंतर जपानमधील राजकारणाचा सासमतोल लकराया बाज ूने झुकू
लागला . साटाबरोबर य स ंपक साधयाची परवानगी लकरातील सवच
अिधकाया ंना होती . मंी मंडळ बनवयामय ेही ते सािय असत . जपानी लकराची
वतःची िशण य ंणा होती .या लकरान े आंतरराीय ेात महवाया कामिगया
पार पाडल ेया असयान े स वसामाय जनत ेत लकराबल सहान ुभूती होती .यामुळे
हळूहळू जपानमय े लकराच े महव वाढ ू लागल े,१९३१ ते १९४१ या काळात
लकराचा मोठा दबदबा जपान मय े िनमाण झाला .
६.२.१. लकरवादाया उदयाची कारण े
१) मेईजी ा ंती:
१८६८ मये शोगुनशाहीचा आणत होऊन साट म ुसोहीता ंया का रिकदला स ुवात
झाली. यायाच काळात म ेईजी ा ंतीला ार ंभ झाला . साटाया भावी न ेतृवामुळे
जमीनदार , सरंजामदार , सामुराई या सवा नी आपल े परंपरागत अिधकाराया दोरार व
जपानी लोका ंया सहकाया ने जपानची आिथ क, राजकय व सामािजक ेात च ंड
गती घड ून आणली . पुढील ३० वषाया काळात जपानची औोिगक ,शैिणक लकरी
गती ही य ुरोिपयन राा ंया वचा द झाली . जपानमधील कारखायात य ेक वत ूंचे
उपादन होऊ लागल े, दळणवळण वाढल े, आरमाराचीताकद वाढली . हे सव करताना
पायाय राा ंकडून कज िकंवा इतर साहय जपानन े घेतले नाही ,आपली स ंकृती
परंपरा, चालीरीती , धम कायम ठ ेवून जपानन े आ ध ुिनककरण घडव ून आणल े.याच
काळात स ंपूण आिशया व आिका ख ंडात पािमाया ंची वसाहतवादी पधा वाढल ेली
होती. शिशाली बनल ेया जपानला द ेखील या पध त उतराव ेसे वाटू लागले.जपानचा
िवतार घडव ून आणावा असा साायवादी िवचार िस होऊ लागला .यातूनच
जपानन े आमकवाद वीकारला . या आमक धोरणात तर या ंना माणाप ेा जात
यश िमळत ग ेले हण ून जपानची महवा ंकांा वाढत ग ेली व काही काळातच जपान
लकरवादी व ृीचा बनला .
२) लकराच े आधुिनककरण :
मेईजी य ुगातच लकराकड े अिधक अिधक ल प ुरवले गेले होते. जपानमय े पूवपास ून
सामुराई वग लकरी वगा त काय करीत अस े परंतु साटान े सरंजामशाही न कन
सामुराई वगा चे पुनवसंन घडव ून आणल े. यामुळे लकरात आम ुला बदल घड ून munotes.in

Page 51


जपानमधील लकरवाद

51 आले.इ.स.१८७३ मये सैयाची ार े सवाकरता उघडयात आली . सामुराई लोका ंना
दूर न करता पायदळ , नािवकदलात व पोलीस दलात या ंना महवाची पड े िदली .
सामुराईना योय जागा िमळायाम ुळे यांनी ामािणकपण े देशाया िवकासाला हातभार
लावला .साटान े सची लकरभरती कन राीय स ेना उभारली .या स ैयाला
युरोिपयन आध ुिनक िशण द ेयाची तरत ूद केली. यासाठी जम न व च लकरी
अिधकाया ंया न ेमणुका केया अन ेक शााऺच े व दागोयाच े कारखान े काढल े.
समुाचा उपयोग कन भय आरमार उभारल े.जपानमय े आधीपास ूनच ल कराबल
आदर असयान े अनेक धाडशी तण लकरात भरती झाल े. बळ लकर िनिम तीमुळे
लकरवादाला चालना िमळाली .
३) जपानच े िवजय व रािनेत वाढ :
मेईजीया ा ंतीमुळे आध ुिनक बनल ेया व बळ लकरी ताकद िनमा ण झाल ेया
जपानन े कोरयासारखा सम ृ द ेश िमळवयासाठी चीनिव १ ऑगट १८९४ रोजी
यु पुकारल े. आकारान े व िवतारान े बलाढय असल ेया चीनवर आमण करयाच े धैय
जपानन े दाखवयान े जगालाही आय वाटल े. जपानन े या य ुाला चीनचा भाव कन
सवाना मोठा धका िदला . या िवजयाम ुळे जपानला पाट ऑथर, ला ओतुंग िपकप ,
फामसा , पेकाडोस ही महवाची ब ंदरे व युखंडणीही िमळाली .या िवजयाम ुळे जपानी
जनतेला व लकराचा आमिवास मोठ ्या माणात वाढला . जपानया अ ंतगत
राजकारणात लकरी न ेयांना महव ा झाल े.आिशयात जपानन े िवतारवादी
धोरणाचा पाया घा तला.
जपानया या िवजयाची दखल बडया बडया य ुरोिपयन राा ंनी घेतली. आिशया ख ंडात
रिशयान े िवतार करयास स ुवात क ेली. जपानया िवजयाम ुळे रिशयाला राग आला
होता याम ुळे यान े ास व जम नीया साहायान े जपानवर दबाव आण ून पोट ऑथर व
लाओत ुंग िदकप ची नला परत द ेयास भाग पाडल े. या घटन ेमुळे जपानमय े
रिशयािव अस ंतोषाची लाट पसरली . आपया स ैिनकांनी िवजय िमळव ून द ेश
िजंकायच े पण आ ंतरराीय दबावान े ते परत करायच े याला जपानन े िवरोध क ेला.
रिशयाचा धोका इ ंलंडया आिशयातील वसाहतना िनमा ण झायाम ुळे रिशयािव
इंलंड जपान या ंयात १९०२ मये मैी तह झाला . तहामुळे जपानया आमकवादास
बळकटी िमळाली व जपानन े १९०४ -०५ मये रिशयाचा पराभव कन आपया
अपमानाचा प ुरेपुर बदला घ ेतला. पोटमाउथया तहान े जपानया कोरयातील
िहतस ंबंधाना रिशयान े मायता िदली . साखळीत ब ेट जपानला िमळाली . या युात
जपानी लकराया ऐयाम ुळे व बळ रा ंभावन ेमुळे िवजय िमळाला होता . लकरी
िवजयाम ुळे आंतरराीय राजकारणात जपानच े महव वाढल े. जपानच े आरमार
इंलडया खालोखाल महवाच े मानल े जाऊ लागल े. या घटन ेमुळे जपानी लकरवादास
खतपाणीच िमळाल े.
इ.स. १९१० मये जपानन े कोरयाचा ताबा घ ेतला व पािहया महाय ुात मोठ ्या
आमिवासान े दोत राा ंया बाज ूने वेश केला. दोत राा ंनाही जपानच े महव
पटले आहे. पािहया महाय ुाचा फायदा घ ेऊन जपानन े जमनीचे अनेक द ेश िजंकले. munotes.in

Page 52


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
52 चीनवर वच व िनमा ण करयासाठी २१ मागया चीनकड े पाठिवया . यातील काही
मागया चीनन े माय क ेया. या महाय ुात जपानच े काहीही न ुकसान झाल े नाही व
याची ताकद अिधक व ृिंगत झाली . जपानन े वरील िवजया ंमये िमळाल ेया आिथ क
फायाचा उपयोग लकरी ताकद वाढ वयासाठी क ेला. युानंतर प ॅरीस शा ंतता
परषद ेत जपानला पािहया पाच महासा ंमये थान िमळाल े. यामुळे अिधकच
आमक बनला ग ेला.
४) जपानची राजकय िथती :
जपानमय े लोकशाहीचा वीकार क ेला गेलेला होता . इ.स.१९१८ ते १९३२ या १५
वषाया काळात १२ मंीमंडळे सेवर आली होती . िनरिनराया राजकय पा ंनी
आपली म ंिमंडळ थापन क ेली होती . ही मंीमंडळे कधी अपमतातील तर कधी
सयुं होती .या मंिमंडळानी उदारमतवादी धोरणाचा वीकार क ेला.लोकशाही यवथा
बळकट करयाचा यन क ेला या लोका ंना लकरी न ेयांचे वचव नको होत े.लोकशाही
यवथा बळकट नको होत े याम ुळे लकरी स ेला राजकय ेापास ून दूर ठेवयाचा
यांना वेळोवेळी तन क ेला. यातून संघषमय िथती िनमा ण झाली .
पिहया महाय ुानंतर लोकशाहीचा योग जपानमय े उसाहान े सु झाला .हाराताकाशी
या सेसुकाई पाया न ेयांचे सरकार १९१६ ते २१ या काळात थापना झाल े परंतु
झेबसू या धनीक स ंघाया क ृपाछाम ुळे व आिथ क गैरयवहाराम ुळे हे मंिमंडळ बदनाम
झाले. १९२२ ते २४ या काळात तीन म ंिमंडळ आरमारी अिधकाया ंया न ेतृवाखाली
कशीबशी िटकली .यानंतर का तोमेकाई या क ेनािसकाई पाचा न ेता पंतधान झाला .
याने सैयादालाची कपात व सरकारी खचा त काटकसर करयाच े धोरण वीकारयान े
लकरात अस ंतोष पसरला .१९२७ मये जनरल तनाका अिधकारावर आला पण याला
राजीनामा ावा लागला .१९२९ मये थामाग ुची ओसाची हा प ंतधान बन ला, याया
मंिमंडळान े आरमाराच े बळ कमी करयाचा िनण य घेतयान े याचा ख ुन झाला .
या सव घटना ंचा अथ इतकाच होता क जपानमय े लोकशाहीला अपयश य ेत चालल े
होते.जपानी लोका ंनी सुरवातीपास ून लोकशाहीला पाठबा िदला नाही . मंीमंडळाया
अपयशाम ुळे यामय े भर पडत ग ेली.आंतरराीय दबावाप ुढे लोकशाही सरकार
अनेकवेळा झ ुकयान े सतत िवजय िमळवीत असल ेया लकराया लोका ंनी अिधक
पाठबा िदला . यावेळी जपानमय े Fox and lion चे तवान िस झाल े.
लकरातील िवजय िमळवणार े नेते व सैिनक िसह आह ेत आंतराीय दबावाप ुढे झुकणार े
लोकशाहीच े नेते कोह े आहेत. चार स ु होऊन १९३० नंतर लकरशाहीची वाढ होत
गेली.
५) झैबसू गटाच े काय :
जपानया इितहासात झ ैबत ूहे नाव महवाच े मानल े जाते. या गटाची िनिम ती मेईजी
ांतीपास ून झाली . मेईजी ा ंतीत साम ुराई गटाच े महव कमी झा ले. यामुळे या वगा ने
उयोगध ंांया ेात व ेश केला. सामुराई गटाच े महव कमी झाल े. यामुळे या वगा ने
उोगध ंाया ेात व ेश केला. सामुराई जमात म ुळातच हशार असयान े यांनी munotes.in

Page 53


जपानमधील लकरवाद

53 आिथक ेाला न ेतृव देऊन योय िशत लावली .देशाया राजकारणात प ूवपास ूनच या
जमातीला महव असयान े यांचा आिथ क व राजकय ेातील उचपदथा ंशी
जवळच े संबंध िनमा ण झाल े. यातूनच झ ैबसू या उोगसम ूहांचा उदय झाला . या झैबसू
गटाने वतःया मालकच े औोिगक स ंथांचे जाळ े संपूण देशभर िनमा ण केले. या
उोगसम ूहामय े जपानमय े कोट्याधीश २० कुटुंबाचा समाव ेश होता . यापैक िमस ुई,
िमसुिबशी, सुिमतोमा , ही सुदा चार क ुटूंब अितशय महवाची होती . यांनी िनमा ण
केलेले उोगसम ूह च ंड होत े. या संघटनेतील घटका ंनी उच न ेयांचे राजकय वच व
वाढवया चे काम क ेले. या वगा या कामिगरीम ुळे जपानन े औोिगकरण , दळणवळण ,
शेतीची गती , कापड यवसाय , वीजिनिम ती, खिनज उोग , बँका या सव ेात च ंड
गती घड ून आली . या गतीम ुळेच लकरी ताकदही वाढली .
१) जपानची आिथ क िथती :
१९२७ मये जपानी आिथ क िथती समाधानकारक नहती . बडे उोगपती व यापारी
मोठ्या माणात नफा कमवीत होत े. परंतु सव साधारण जनत ेला राीय स ंपीचा योय
वाटा िमळत नहता .१९२९ मये आल ेया जागितक म ंदीने जपानला भयाच े आिथ क
संकटाला तड ाव े लागल े. जपानी िनया तीत ५० टके घट झाली .देशात ब ेकारी
वाढली ,तांदुळाचे भाव कमी होत ग ेले.जपानया उर प ूव भागात अनधायाची ट ंचाई
िनमाण झाली . शेकडो लोक उपासमारीन े मेले.१९३१ मये सरकारन े सुवणमुा र
केयाने थोडीफार परिथती बदलली . िनयातीत वाढ झाली असली तरी परकय
गंगाजळी आटयान े आिथक व औोिगक ेावर वाईट परणाम झाल े. आंतरराीय
सहकाया ची भावना कमी होत असयान े जपानी न ेयांना साायवादाचा प ुरकार
करयाची गारच वाट ू लागली .
एका बाज ूला आिथ क परिथती िबघडल ेली असताना द ुसया बाज ूला जपानची
लोकस ंया वाढत चालली होती . पाय राा ंनी थला ंतरण कायद े केलेया जपानी
लोकांना परकय व ेश बंद झाला .यामुळे अितर लोकसय ेची समया िनमा ण झाली .
यातून सुटयासाठी जपानसमोर तीन माग होते आिण त े हणज े परदेशगमन जागितक
बाजारप ेठेत िशरकाव व ाद ेिशक िवतार . परकया ंना जपान या परद ेश वातयावर
बंधने घातयाम ुळे पिहला माग शय नहता , जकातीच े दर वाढयाम ुळे व जागितक
यापारी करार र झायान े जागितक बाजारप ेठेत िटकाव धरण े कठीण होत े.यामुळे
जपानन े ितसरा माग हणज ेच िवतारवादी धोरण वीकाराव े अशी मागणी होऊ
लागली .या धोरणा तून लकरशाहीला चालना िमळाली .
७) लकरी तवानाचा सार :
पिहल े महाय ु ते दुसरे महाय ु या काळात हक ुमशहाचा कालख ंड िनमा ण झाला होता .
रिशयात सायवादी , इटलीत फ ॅसीट व जम नीत नाझी या हक ुमशाही सा िनमा ण
झाया .या सवा चे वप आमक होत े.अशाच वपाची लकरी हक ुमशाही
जपानमय े उदयास होऊन नव े राीय तवान िनमा ण केले.पािमाय िकराणाम ुळे
जपानया नागरी जीवनात बदल झाल े पण राजकय प बदनाम झाल े. यामुळे नवे munotes.in

Page 54


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
54 राीय तवान भावी ठरल े. जपानमय े सामुराई व श ेतकरी या ंना मह वाचे थान
होते. औोिगकरणाम ुळे इंलंड अम ेरकेसारया राात नवीन वग तयार झाला
होता.तसे जपानमय े घडल े नाही . झैबसू गटाबल नागरकामय े ेष िनमा ण झाला
होता व लकराची समाजात िता वाढली होती .
जपानमय े िकताइक , गोडोस ैयो व ओकावा श ुमेई यांनी लकरी तवानाचा सार
केला.ितघांया ेरणा िभन होया पण य ेय एकच होत े. िकताइकच े तवान
समाजवादावर आधारत होत े. उोगध ंावर आधारत समाजयवथा िनमा ण कन
बळ अशा क सेकडे सा सोपवावी . या स ेने कठोरपण े अथयवथ ेचे िनयंण
करावे.अशी क ीय सा िनमा ण करयासाठी लकरी ब ंड कराव े असे यान े सांिगतल े.
गोदोस ैयोने पाायिकरणला िवरोध क ेला. भांडवलशाहीचा तो ेा होता .याने
आमक रावादी चळवळीला खतपाणी घातल े. ओकावा श ुमेई यान ेही साायवादाचा
सार केला. लकरातील अिधकायाबरोबर याच े चांगले संबंध होत े. या लकरवादी
िवचारव ंतानी लकराची िशत , िना या ंचा उपयोग कन जपानी ितमा ितमा िनमा ण
करयाचा यन क ेला.शासनावर लकराच े िनयंण असाव े. रावादाला आमक
वप द ेऊन जपानच े सााय वृिंगत कराव े या िवचारा ंचा चार क ेला.
८) रावादी ा ंितकारी स ंघटना :
या काळात जपानमय े अनेक उ रावादी स ंघटना ंनी लकरवाद जोपासयाच े काय
केले.यापैक कोक ू युकाई या स ंघटनेने १९३० मये पाचस ूी योजना कराव े, िवदेशात
जपानचा भाव वाढवावा , सैिनक व नािवक दलात लकरी भावना वाढवावी ,पााय
िशणाऐवजी राीय िशण ाव े, घटनामक सरकार अिधक काय म बनवाव े या
मागया क ेया,ही संघटना िवरोधका ंनी हया करण े आपल े पिव कत य मानीत अस े.
सरकारिव अस ंतोष वाढल ेया ब ेकार तणा ंनी सोक ुराकाई स ंघटना थापन
केया.या संघटना ंनी ख ुण करण े, दहशत बसिवण े, सरकारी खाजीया ंवर दरोड े टाकण े
यासारया कारवाया क ेया. यांनी लकरी अिधकाया ंचे साहाय होऊन स ंघटनेत
िशत आणली .
जपानमय े यॅक ेगन सोसायटी ब लड लीग या ा ंितकारी स ंघटना ंनी आम क
रावादाचा प ुरकार क ेला. यॅक ेग सोसायटीच े येय जपानी सााय वाढवायच े
होते.तर लड लीगच े येय जपानची जीवनपती वाचिवयाच े होत े.या स ंघटनेत
भूसैिनक, नौसैिनक, शेतकरी , बेकार तण सामील झाल े. याच स ंघटना ंनी लोकशाही
सरकार उलटवयासाठी १५ मे १९३२ मये अनेक राजकय प ुढारी व धिनका ंया
हया क ेया. यामुळे लकरवादाला चालना िमळाली .
आपली गती तपासा :
.१ जपान मधील लकरवादाया उदयाची का रणे सांगा.
munotes.in

Page 55


जपानमधील लकरवाद

55 ६.३.जपानया लकरवादाया काळातील घटना
१) वॉिशंगटन परषद (१९२१ ) :
जपानन े आपया िवतारवादी धोरणाला चालना िमळयासाठी च ंड शािनिम ती व
नािवक दलात वाढ करयास स ुवात क ेली.पॅसीिफक महासागरात जपानन े मोठी म ुसंडी
मारली याव ेळी अम ेरेकेचेही िहतस ंबंध या सम ुात ग ुंतलेले असयान े अमेरका व
जपानमय े नावीक पधा सु झाली . भिवयकाळात जपान हा आपला मोठा पध क
होईल ही भीती अम ेरेकला वाट ू लागली हण ूनच जपानया आमकवादाला पायब ंद
बसावा व आरमाराची ताकद कमी हावी यासाठी वॉिश ंटन य ेथे इथे एक आ ंतरराीय
परषद ११ नोहबर १९२१ रोजी भरिवयात आली .या परषद ेत िटन , ास , इटली ,
जपान व अम ेरका ही पाच रा े सहभागी झाली .यावेळी जपानवर नाविकदलाबाबत
पुढील िनण य लादयात आल े.
१) अमेरका, इंलंड व जपान या ंया नौदलातील एक ूण जहाजा ंचे व पाणबुड्यांचे वजन
५-५-३ (टनेज) या माणात राहील .
२) मॅरयाना , माशल, कॅरोलीया , युराईल या शा ंत महासागरातील ब ेटांवर जपानन े
िकल े बांधू नयेत.
३) शांटूग ांतवार चीनच े भुव माय करयात आल े.
४) १९०२ मये झालेला इंलंड जपान तह र क ेला. भिवयात या दोही राात वाद
िनमाण झायास अम ेरका, इंलंड, जपान या ंनी आपसात िवचारिविनमय कन
िनणय यावा .
५) १० वष कोणयाही रााला मोठ ्या युनौका बा ंधता य ेणार नाही .
या परषद ेतील वरील िनण यामुळे जपानमय े चंड अस ंतोष पसरला . यातच अम ेरकेने
१९२४ मये अमेरकेत जपानी लोका ंना वातयाच े िनबध घालणारा कायदा पास
केयाने जपानचा वािभमान द ुखावला ग ेला. अमेरकेबल स ुडाची भावना िनमा ण
झाली. लकरीवादी व ृी कमी होयाऐवजी आणखीनच उफाळ ून आली .
२) मांचुरया करण :
जपानया इितहासात मा ंचुरया करण ह े महवाच े ठरल े.कारण या घटन ेपासूनच
जपानमय े लकरशाहीला स ुवात झाली . इ.स.१९३१ पयत जपान जबरदत
आमक बनला होता .यातून यान े मांचुरयावर आमण क ेले. खरे तर मा ंचुरया हा
ांत चीनचा अिवभाय घटक होता .पण या िठकाणी य ुरोिपयन राा ंनी व ेश कन
गधळाची िथती िनमा ण केली होती . इ.स.१९९४ मये चीन जपान या ंयात य ु
होऊन यात जपानचा िवजय झाला .यावेळी जपानला लओत ुंगिकप , पोटऑथर व
डेरीयन ताबा िमळाला होता तस ेच मांचुरयात व ेश करयाची स ंधी िमळाली . munotes.in

Page 56


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
56 रिशयान े मा ास व जम नीया मदतीन े जपानवर दबाव आण ून चीनच े देश
सोडयास भाग पाडल े व १९९६ मये चीनकड ून पोट ऑथर व ड ेरीयन ही ब ंदरे
िदघमुदतीया करारान े घेतलीलग ेच १८९८ मये लाओत ुंगाचा द ेश िदघ मुदतीसाठी
भाडेपी िमळिवला , तेथे रेवेमाग ब ांधयाचा अिधकारही िमळवला ,कोरया व
मांचुरयात आपल े िहतस ंबध वाढवल े.जपानमय े रिशयािव वातावरण ताप ू
लागल े.१९०२ या इ ंलंड जपान तहान ंतर मा ंचुरयात ून फौज कड ून घेयाचे माय क ेले
पण हे वाचन पाळल े नाही याम ुळे जपानया कोरयातील िहतस ंबंधाना रिशयान े मायता
ावी व याबदयात रिशयाया मा ंचुरीयातील िहतस ंबंधाना जपान मायता द ेईल अशी
मागणी क ेली.पण रिशयान े दुल केयाने १९०४ -०५ मये उभयतात य ु घड ून
आले.या युात रिशयाचा पराभव होऊन जपानला लाओत ुंग,पोटऑथर व ड ेरीयन ब ंदरे
परत िमळाली .मांचूरयन र ेवेचा दिण भाग िमळाला .या अिधकाराला चीनची मायता
आवयक होती हण ून २२ िडसबर १९०५ रोजी जपानन े चीनशी करार क ेला.या
करारान ुसार जपानला ाद ेिशक व यापारी हक िमळाल े,कोरयाया सीम ेवर
लाओत ुंगपासून मा ंचुरयात रिशयाचा व दिण मा ंचुरयात जपानचा भाव
वाढला .जपानन े दिण मा ंचुरया “द साउथ मा ंचुरयन र ेवे कंपनी ”थापना कन
दिण मा ंचुरीयाचा व ेगाने िवकास क ेला.१९०७ मये मा चीनन े एका िटीश क ंपनीशी
रेवेसंबंधी करार क ेयाने जपानया िहतस ंबंधाना बाधा िनमा ण झाली . यामुळे जपानन े
१९०७ मयेचं रिशयाशी करार कन दिण मा ंचुरीयातील आपया िहतस ंबंधांना
मायता िमळवली उर मा ंचुरयात रिशयाच े भुव माय क ेले.येथील मा ंचुरया
िबकट बनत ग ेला.
३) मांचुरयाचे महव व जपानचा िवतार :
सुमारे ३,८२,००० चौरस म ैलाचा मा ंचुरीयाचा िवत ृत द ेश अितशय स ुपीक व
खिनजस ंपीन े समृ असा होता .शेतीमय े गेह,डाळी,सोयाबीन , मेलेट यांचे चंड िपक
येत अस े.तसेच इमारती लाक ुडही मोठया माणात होत े.या भ ूभागात कोळसा व
लोखंडाया खाणीिशवाय सोयायाही खाणी होया . नैसिगक वरदान लाभल ेला हा ा ंत
राजकय व लकारी ्याही िततकाच महवाचा होता . चीनया ईशाय ेला स ैबेरया व
कोरया या ंयाजवळ असल ेया मा ंचुरया हणज े चीनया स ंरणाची पिहली फळी
होती, मांचुरयात यापारासाठी अयंत फायद ेशीर अशी ब ंदरे होती.
जपानन े मांचुरयात १९३० सालापय त मोठया माणात भा ंडवल ग ुंतवले. जपानला हवा
असल ेला कचा माल मा ंचुरयात ून िमळ ू लागला . या द ेशात प ूण वचव िनमा ण
करयासाठी जपानन े कोरयन व जपानी नागरका ंना येथे थाियक होयास ोसा हन
िदले.मांचुरयाया एक ूण लोकस ंयेपैक दोन ल आठ हजार लोक जपानी होत े. या
लोकांनी येथील खाण उयोगात व ेश केला. जपानन े दिण मा ंचुरयन र ेवेया
संरणातील आपल े लकर ठ ेवले.जपानया कारवायाम ुळे दिण मा ंचुरयात जपानन े
पूण वचव िनमा ण झाल े.
munotes.in

Page 57


जपानमधील लकरवाद

57 ४) जपानच े आिथ क :
इ.स.१९२९ मये जागितक महाम ंदी सु होऊन याचा तडाखा जपानलाही बसला .
जपानमय े आिथ क समया वाढया , अनेक उोग ब ंद पड ून बेकारी वाढली . तसेच
जपानची लोकस ंयाही च ंड वाढली होती .यांना लागणार े अनधाय कमी पड ू लागल े
यामुळे जपानची कोलमडणारी अथ यवथा सावरयासाठी जपानन े संपूण मांचुरयावर
ताबा िमळवावा अस े साायावादी गटाला वाट ू लागल े.तसे केयास माय ुरीयातील
कचा मालाचा वापर करता य ेईल.जपानी पया मालाला मा ंचूरयाची हकमी बाजारप ेठ
िमळेल,जपानी नागरका ंना मा ंचुरयात वती साठी जागा िमळ ून वाढया लोकस ंयेचा
स ुटेल तस ेच चीन व रिशयाला शह द ेता येईल अस े याच े मत होत े.जपानया
राजकारणात या गटाचा भाव वाढयान े मांचुरया िगळ ंकृत करयासाठी जपानन े
हालचाली स ु केया.
५) मुकडेन करण :
मांचुरयावरील वच वासाठी चीन व जपा नमय े रसीख ेच सु झाली व यात ून लहान
मोठे संघष होऊ लागल े.यामुळे मांचुरयात तणाव वाढत ग ेला. जपान मा ंचुरीयाचा ताबा
िमळिवयासाठी स ंधी शोधत होता . याच दरयान महवाची घटना घडली टी हणज े
जपानी लकरी अिधकारी क ॅटन नाकाम ुराचा ख ुन झाला . या ख ुनाची जबा बदारी
जपानन े चीनवर टाकली यान ंतर १८ सटबर १९३१ रोजी म ुकडेन शहराजवळील
साउथ मा ंचुरयन र ेवेमागावर बॉबफोटान े रेवे मागाचे फारस े नुकसान झाल े नहत े.
तरीही जपानन े आमक भ ूिमका घ ेऊन आपल े सैय म ुकडेनला न ेले. तेथील चीनी
लकरी ठायावर हल े कन म ुकडेन शहराचा ताबा िमळवला . यानंतर जपानी लकरी
अिधकारी दोईहारा याची म ुकडेनचा शासक हण ून िनय ु क ेली. जपानया या
अनपेित आमणाम ुळे चीनी जनता खवळली . शांघाय य ेथील िवाया नी जपानी
मालावर बिहकार घातला . जपानी व िकलातीप ुढे िनद शन क ेली.चीनया
कानाकोपयात ून ितकार करयाची मागणी होऊ लागली . जपानच े हे आमण
आंतरराीय कराराच े उल ंघन असयान े चीनन े यािव रास ंघाकड े तार क ेली.
६) रास ंघाची भ ूमीका व िलटन सिमती :
चीनन े याव ेळी जपानया िवरोधात रास ंघाकड े तार क ेली याव ेळी इ ंलंड व
ाससारया राा ंनी या तारीकड े दुल केले. परंतु चीनन े अनेकवेळा तारी
केयाने रास ंघाने याची दखल घ ेतली. रास ंघाने दोही राा ंना यु थांबवून दिण
मांचुरीयातील स ैय काढ ून घेयाचा आद ेश िदला . परंतु जपानन े जपानचा अंतगत
रास ंघाने मयथी क नय े असे सांिगतल े.
मांचुरीचा स ुटत नाही ह े पाहन रास ंघाने नोहबर १९३१ मये लॉड िलटन या ंया
अयत ेखाली एक सिमती न ेमली व मा ंचुरीयातील परिथतीची पाहणीच े काम करीत
असतानाच फ ेुवारी १९३२ मये जपानन े जपानया मा ंचुरयन द ेशात “मांचूकुओ’’
या वत ं रायाची घोषणा कन िलटन सिमतीलाच अता लावया .
munotes.in

Page 58


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
58 िलटन सिमतीन े स व परिथतीचा अयास कन ऑटोबर १९३२ मये आपला
अहवाल रास ंघाला सादर क ेला यान ुसार मा ंचूकुओ हे वतं राय नस ून ते पूणपणे
जपानया वच वाखाली असयाच े सांिगतल े. चीनया साव भौमवाखाली वत ं
मचूरया िनमा ण करयात यावा व रास ंघाया माग दशनाखाली चीन -जपान या ंनी
वाटाघाटी कन तह करावा अशी िशफारसही या सिमतीन े केली. रास ंघाने या
अहवालाला म ंजुरी िदली पर ंतु जपानन े मा द ुल केले.रास ंघाने िलटन अहवालास
मंजुरी देताच एका मिहयान े जपानन े रास ंघाया सदयवाचा राजीनामा िदला .
७) मांचुकूओची थापना व गती :
जपानन े मांचुरयात मा ंचुकूओ या रायाची थापना करयाच े फेुवारी १९३२ मये
घोिषत क ेले. चीनमय े पद साट प ुयी याला मा ंचुरीयाचा शासक हण ून नेमले.
जनतेने थापन क ेलेले हे वतं साव भौम राय आह े असा जपानन े दावा क ेला. जपानन े
थापन क ेलेले हे कळस ूी सरकार होत े.या रायाची सव सूे जपानकड ेच होती . िलटन
अहवालान ुसार या रायाला िवरोध क ेला अस ला तरी जपानन े याकड े दुल केले.
जपानला कचा माल ,अनधाय औोिगक साधनसाम ुी या ंया उपलधत ेसाठी
वसाहतीची गरज होती . हणूनच जपानन े मांचुकूओया िवकासाकड े अिधक ल
िदले.येथील महवाया सव पदांवर जपानी अिधकारी न ेमले. १ माच १९३४ रोजी प ुयी
याला मा ंचुकूओचा साट हण ून घोिषत करयात य ेईल. याची वात ं संघटना
बनवयात आली . साटाला काय कारी व कायद ेिवषयक अिधकार द ेयात आल े पण
खरी सा जपानया हाती होती , तेथील स ैयही जपानीच होत े. पंचवािष क योजना
राबवून रेवेमाग वाढिवल े. िविवध उपादन े वाढवली , सोयाबीन , गह, साखर , तंबाखू,
कोळसा , लोखंड, पोलाद या ंचे उपादन वाढिवयात आल े. जपानी कारखाया ंना
लागणारा कचा माल मा ंचुकूओतून वापरला जात होता . मांचुरीयातील ना ंवर मोठ े
धरण बा ंधून जलिव ुत िनिम तीया योजना हाती घ ेतया, एकसंघ चलनयवथािनमा ण
करयात आली . चीनी िवरोधका ंचा नाश करयात आला . १९३३ पासून चीन जपान व
मांचुकूओ या ंचा एकस ंघ बनव ून यात आिथ क व राजिकय सहकाय वाढिवयाच े उि
जपानन े घोिषत क ेले. १९३४ मये ‘’आिशयाई राा ंसाठी आिशया ’’ ही घोषणा कन
परकय राा ंचा हत ेप जपान स हन करणार नाही असा इशारा जपानन े िदला .
८) अमेरकेची भूिमका :
राास ंघामाण े चीनन े अमेरकेतही जपानिव मदत मािगतली होती . अमेरकेने
जपानशी बोलणी करयाचा यन क ेला. परंतु जपान आपल े आमक धोरण सोडत
नाही ह े पाहन चीनया साव भौमवाला धका लावणारा व ची नमधील परिकया ंया
अिधकारावर अितमण करणारा कोणताही करार अम ेरका माय करणार नाही अस े
अमेरकेने जपानला व रास ंघना कळवल े. जपानन े मा या इशायाची िक ंिचतही दखल
घेतली नाही तस ेच जपानिव रास ंघाने कडक भ ूिमका घ ेतली नाही . munotes.in

Page 59


जपानमधील लकरवाद

59 जपानया आमणाला राा संघाकड ून िकंवा अम ेरकेकडून पायब ंद घातला जाईल ही
चीनी सरकारची अशा फोल ठरली . जपानी लकर प ेिकंजवळ य ेऊन ठ ेपले याम ुळे
जपानशी तह करयािशवाय द ुसरा पया य चीन समोर रािहला नाही . अखेर मजब ुरीने ३१
मे १९३३ रोजी चीनन े युबंदीची याचना कन जपानया ज ेहोल द ेशापयतया
वचवाला मायता द ेयासारख ेच होत े.
मांचुरया करणात अम ेरकेची उदासीनता , रास ंघांची िनियता व जपानच े उाम
वतनायाम ुळे जागितक राजकारणाला वाईट वळण लागल े. अितप ूवकडे जपानशी
लढयास अम ेरका तयार नहती . इंलंडला रिशयाचा म ुख अडथळा असयान े याला
शह द ेयासाठी जपानला ोसाहन द ेयात आल े. रिशयान ेदेखील १९३१ मये जपान
पुढे अनामण करायचा ताव मा ंडला. पण जपानन े तो ध ुडकावला एवाढ ेच नह ेतर
१९३२ मये हािबन बेटावर हला कन रिशयाला िवरोध क ेलातरीही रिशयान े काहीही
कारवाई क ेली ना ही.या सव गोीम ुळे जपानया आमक कारवाया ंना खतपाणी
िमळाल े.रास ंघाची मदत न िमळायान े चीनची अवथा वाईट झाली . रास ंघाची
दुलता जगासमोर उघडी पडली .या करणाम ुळे इतर आमक राा ंना ेरणा
िमळावी . िहटलर व म ुसोिलनी या ंनी साायािवतार बेधडकपण े सु केला.संपूण
जागितक वातावरन ढवळ ून िनघाल े आिण लवकरच स ंपूण जग महाय ुाया उ ंबरठ्यावर
जाऊन पोहोचल े.
९) लकरशाहीची थापना :
जागितक महाम ंदीचा इतर द ेशामाण े जपानलाही जबरदत धका बसला होता .
िनयातीचे माण घसरल े, महागाई , गरबी , बेकारी या समया वाढ ून सव सामाय
जनतेची जीवन हलाखीच े बनल े. या परिथतीम ुळे रावाद व लकरवाद अिधकच
वाढला . या सव परिथतीचा दोष जपानमधील ागितक पयाया मावळ धोरणाला
देयात आला आिण अ ंतगत आिथ क परिथती स ुधारयासाठी आमक व
िवतारवादी धोरणाचा अ वलंब करयाची मागणी जोर लागली . ागितक पाला होणारा
िवरोध इतका वाढला िक १९३० नंतर या पातील अन ेक पुढायांची हया करयात
आली .१९३० या ल ंडन नावी ा ंतदेश सरकारन े आरमारावरील िनब ध माय
केयामुळे जपानी लोकमत भडकल े. यातून धानम ंी हामाग ुची यांयावर एका
माथेिफ तणान े गोळी झाडली . १९३२ मये पूव िवम ंांचे िनवासथान व म ुख
पोलीस काया लय तायात घ ेतले. हे बंड मोड ून काढयात आल े असल े तरी जपानमय े
लकरी गटाला मोठया माणात ितसाद िमळ ून लकरशाही गटाकड े जपानची सा
गेली. सैिनकांनी केलेले हे बंड भय ंकर होत े. यात राजकय व अय प ुढायांया कलीच े
हकुम देयात आल े होते. भूतपूव पंतधान अ ॅडिमरल स ैटो, िवम ंी टाकाहाशी , जनरल
वाहनाक े या लकरी म ंयाची हया करयात आली .िवमान प ंतधान अ ॅडिमरल
ओकुडा मा िनसटला .हे बंड िचरडून टाकयात आल े. बंडखोरा ंपैक अिधकाया ंना
मृयुदंड देयात आला . लॅक ॅगन सोसायटीचा प ुढारी िकटाइकला म ृयुदंड िदला
गेला. िडसबर १९३६ मये संसद बरखात झाली . यानंतर झाल ेया िनवडण ुकांमये
मीनस ैटो पास बहमत िमळाल े. िस सायोजनी यान े ओकाडा म ंिमंडळातील munotes.in

Page 60


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
60 िहरोटाला प ंतधान न ेमले. या सरकारन े लकरी न ेयांया धोरणान ुसार शासन
चालवयास स ुवात क ेली.
१०) रोम - बिलन - टोकओ करार : (अॅटी कॉिमटन करार ) :
पिहया महाय ुानंतर पराभ ूत जम नीवर हसा यचा तह लादयात आला होता . जमनीला
युखोर ग ुहेगार ठरवयात आल े याम ुळे जमनीत दोत राा ंबल च ंड अस ंतोष
होता. १९३३ मये िहटलरचा उदय होऊन यान े याचा बदला घ ेयाचे ठरवल े.
जमनीमाण े इटलीतही म ुसोिलनीन े हकुमशाही थापन क ेली. जमनी व इटलीचा भाव
जपानवर पड ून जपानमय े लकरी हकुमशाही गट बळ बनत ग ेला. जपानन े मांचुरया
िगळंकृत केयाने सव युरोिपयन सा नाराज होऊन या ंनी जपानला एकाक पाडल े.
यामुळेच जपान जम नी व इटलीकड े झुकला. नोहबर १९३६ मये जपान ,इटली व
जमनी या तीन राात म ैी करार झाला या करारालाच अ ँटी-कॉिमटन करार अस ेही
हणतात व या गटाला अयगट हणतात . हा करार ाम ुयान े रिशयाया िवरोधात
होता. रिशयम सायवादाचा जम नी कर िवरोधक होता . तसेच जपानला िवतारवादी
धोरणात रिशयाचा अडथळा य ेत होता . या कराराम ुळे जपानला बळ िम िमळ ून
लकरवाा ंचा आमिवास वाढला .
११) चीन जपान अघोिषत य ु (१९३७):
चीन यामय े या काळात कोमगटा ंग व कय ुिनट पात यादवी य ु सु होत े.या
युामुळे चीनची अथ यवथा मोडकळीस आली होती .या अितर परिथतीचा जपानन े
फायदा घ ेयाचे ठरिवल े.जपानया धोयाम ुळे मा चीनमय े कोिम ंगटांग व कय ुिनट
युती घड ून आली . ७ जुलै १९३७ रोजी प ेिकऺगजवळ असल ेया माकपोलो प ुलावर
जपानया एका लकरी त ुकडीत व चीनी स ैिनकात चकमक झाली . जपानया या
हयाम ुळे चीन लोकमत खवळल े. चीनी रावाा ंनी जपानिव िनदश ने केली,
जपानी नागरकावर हला केला याम ुळे जपानन े पेिकंगवर हला चढव ून २७ जुलै रोजी
ते तायात घ ेतले. ही बातमी चीनमय े पसरताच ुध चीनी लोका ंनी जपानी
कंपयावर व नागरकावर हल े सु केले ही चळवळ दडप ून टाकयाया ह ेतूने जपानन े
शांघायजवळ स ैय उतरवल े या शहरावर बॉबवषा व सु केला. अशा कार े चीन –
जपान या ंया य ुाला स ुवात झाली . कोणतीही अिधक ृत घोषणा न करता ह े यु सु
झायान े या युाला जपानच े अघोिषत य ु हणतात .
या य ुात चीनी स ैयाची िपछ ेहाट होत ग ेली.जपानन े नोह बरमय े शांघाय व
िडसबरमय े नानिक ंग िजंकले. चॅग कै शेकणे आपली राजधानी च ुंगिकंग शहरात न ेली.
सेसी व शासी ा ंतात मा जपानी फौज ेला माय ुिनटाया लाल स ेनेने रोखल े.
कायुिनटानी गिनमी कायान े जपानी फौजा ंना हैराण क ेले. यामुळे वायय चीन
घेयाचा जपानचा यन फसला .
यानंतर एक िदड वषा त जपानन े चीनया िकनारपीवरील द ेशावर व चा ंगसेया
खोयावर ताबा िमळवला . हँको, कॅटान ही मोठी शहर े, औोिगक व यापारी क े
तायात घ ेतली, हाती आल ेया द ेशातून आसपासया भागावर बॉबवषा व सु ठेवला. munotes.in

Page 61


जपानमधील लकरवाद

61 संपूण चीन िज ंकून जपानया वािमवाखाली आणण े अय य असयाच े जपानला
िदसून आल े. चीनन े िदलेला अ ंतगत लढा , अमेरका व पायाया ंचा िवरोध याम ुळे
जपानच े वन भ ंग पावल े होते. तरीसुा तायात आल ेया चीनी द ेशाला मा ंचुकूओ
माण े वेगळे सरकार द ेयाची योजना जपानन े आखली व यान ुसार िडस बर १९३७
मये पेकग य ेथे वांग िचंग वा याया न ेतृवाखाली चीनन े नवे सरकार थापन क ेयाची
घोषणा करयात आली . नानिक ंग तायात आयान ंतर ही राजधानी नानिक ंगला
हलवयात आली . जपानया िम राा ंनी या सरकारला चीनच े सरकार हण ून मायता
िदली. या शासनाकड ून जपानन े मांचुकूओला मायता िमळव ून घेतली.
इ.स.१९४१ सालापय त चीनया िकनायालगतचा द ेश व अन ेक मोठी शहर े जपानया
हाती पडली होती . या पलीकडचा द ेश पव तमय असयाम ुळे तेथील आतील भागात
जपानन े सतत बॉबहल े सु ठेवले पण त ेथे जपानी लकराला प ुढे सरकता आल े नाही.
कोमीगटा ंग व कय ुिनटाचाही खर िवरोध स ु होता .१९४१ पयत युाची ध ुमच
सु होती पर ंतु याचव ेळी जपानचा अम ेरकेबरोबर स ंघष सु झायान े चीन -जपान
युाची याी काही माणात कमी झाली .
६.४
१) जपानमधील लकरवादाया उदयाची कारण े सांगा.
२) जपानमधील लकरवादाया काळातील म ुय घटना ंचा आढावा या .
६.५ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य . न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगा चा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग
 munotes.in

Page 62

62 ७
दुसरे महाय ु
घटक रचना
७.०. उि्ये
७.१. तावना
७.२. दुसरे महाय ु
७.२.१. दुसया महाय ुाची कारण े
७.२.२. दुसया महाय ु काळातील घटना
७.२.३ दुसया महाय ुकाळातील राजन ैितक घडामोडी
७.२.४. दुसया महाय ुाचे परणाम
७.३. सारांश
७.४.
७.५ संदभ
७.०. उि ्ये
 दुसया महाय ुाया कारणा ंचा अयास करण े .
 महायुाचे तकालीन का रण आिण य ुास कशी स ुवात झाली ? कोणकोणती रा े
युामय े सहभागी झाली याची मािहती िमळवण े.
 दुसया महाय ुाया परणामा ंची मािहती घ ेणे.
 दुसया महाय ुाची वैिशय े/वप /तंपती याचा अयास करण े.
 दुसया महाय ुाया अवथा जाऊन घ ेणे.
 दुसरे महाय ु यात कस े व कोणाकोणाम ुळे घडवल े याचे कथन करण े.
 युाया व ेळी आपया गटात अन ेक राा ंना समािव कन घ ेयासाठी क ेलेया
यना ंची मािहती घेणे.
 युाची य ेयेधोरणे व राजकय डावप ेचांसाठी झाल ेया िविवध करारा ंची मािहती
सांगणे.
munotes.in

Page 63


दुसरे महाय ु

63 ७.१. तावना
िहटलरया आमक धोरणाम ुळे दुसरे महाय ु सु झाल े. याच व ेळी महाय ुात अन ेक
घटक जबाबदार होत े. याच व ेळी महाय ुात अन ेक घटक जबाबदार होत े.यातूनच
महायु सु झाल े. यु सु झायापास ून यु आघाडी व राजन ैितक पातळीवर लढल े
गेले.यामुळे जमनीचा व ितया गटाचा पराभव झाला . या युामुळे संपूण जगावर
परणाम झाल े. याचा एक भाग हण ून रास ंघ न कन जागितक शा ंतता व
सुयवथा राखयासाठी स ंयु राास ंघटना थापन करयात आली . या संघटनेया
मायमात ून अन ेक राजकय व अराजकय वपाच े काय करयात आल े. अजूनही ही
संघटना काय करत आह े.
७.२.दुसरे महाय ु
हसायया तहान े दोत राा ंनी वतःचा वाथ साधला तर पराभ ूत रा े दुखावली .
यामुळे युरोपया राजकारणात हक ुमशहाचा उदय झाला . पिहया महाय ुातील पराभव
आिण अपमानकारक हसा यचा तह याचा स ूड घेयासाठी शवाढ व वसाहतवाढ याला
ाधाय िदल े. यातून पधा , संघष सु झाला . परणामी द ुसरे महाय ु पेटले. या युात
जगाला फार मोठी िक ंमत मोजावी लागली . इ.स.१९१९ ते ३९ या कालख ंडात
कोणाचाच कोणावर िवास उरला नहता . सव वातावरण स ुडाने पेटले होते.वतःची
सुरितता िटकिवयासाठी शसज पधा िनमा ण होऊन सव जगात य ुखोर
हकूमशाहीच े वचव िनमा ण झाल े. पिहया महाय ुानंतर अशी भया नक य ुे कधीही
पुहा होव ू नयेत हण ून िवो िवसन सारया शा ंततािय न ेयांनी ामािणकपण े यन
केला.हसायया तहाचा स ूड िहटलरन े घेयास ार ंभ केयाने युात सार े जग ओढल े
गेले, असे दुसरे महाय ु ३ सटबर १९३९ रोजी स ु झाल े.
७.२.१.दुसया महाय ुाची कारण े
१) हसायया तहातच द ुसया महाय ुाची बीज े पेरली –
अमेरकेचे रााय िवो िवसनया चौदा तवावर आधारत हसा यचा तह क ेला.
हसायचा तह जात अयाय करणारा व राा ंचा अपमान करणारा होता . इंलंडने
ासला तह करताना साथ िदली . हसायया तहान े जमनीया वसाहती न क ेया.
जमनीचा द ेश तोड ून दुसया रास िदला . यामुळे जमनीची ाद ेिशक मया दा अय ंत
संकुिचत करयात आली . ाईन द ेशात दोता ंचे सैय, सारा ा ंत ासला , पोलंडला
सागरी द ेशासाठी वाट , लकरी सामय न, नुकसान भरपाई च ंड लादली . यामुळे तह
लवकर मोड ून राीय वािभमान जाग ृत करण े, आिथक थ ैय िनमाण करण े, नेयांनी
बळकावल ेला द ेश परत िमळवयासाठी जम नी सतत यनशील रािहली .योय स ंधी
येताच य ुास तयार झाली हण ून दुसरे महायु पेटले.
munotes.in

Page 64


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
64 २) युरोपया राजकारणात ह कुमशहाचा उदय -
जमनीत नाझी पाचा उदय होऊन िहटलर याचा न ेता होता .हसायया तहाया
अपमानाचा बदला घ ेयासाठी तो सद ैव तयार झाला .एक प –एक न ेता –एक रा
िनमाण करण े हे तव यान े आिण जनत ेने माय क ेलेले. इटालीत म ुसोिलनीया
नेतृवाखाली फ ॅिसट पाची हक ुमशाही थापन झाली .हसायया तहाम ुळे ादेिशक
आका ंा पूण झाली नाही . मुसोिलनीन े यवसायिन राय उभारल े. राय यप ेा
े आह े. यन े रायासाठी सव वाचा याग क ेला पािहज े ही िवचा रसरणी लोका ंत
तयार क ेली. यु हा हक ुमशाहीचा अिवभाय भाग आह े. िहटलर म ुसोिलनीन े युजय
परिथती िनमा ण कन जनत ेला य ुवृ केले. तुकथानावर स ेहरेसया तहान े
अयाय झाला . तो दूर करयासाठी क ेमाल पाशान े संघष केला. यामुळे लॉस ेनचा तह
पुहा केला.साायाला आ ंतरराीय िता प ुहा ा करयासाठी कयाणकारी
हकुमशाही क ेमालन े िनमा ण केली.रिशयात ट ॅिलनची हक ुमशाही होती . वैभव ा
करयासाठी जगातील सायवादी राा ंना िता ा कन द ेयासाठी ट ॅिलनन े
यन क ेले.पेनमय े जनरल ा ँकोची हक ुमशाही होती .
३) जागितक साायवादाची वाढ -
जमनीने परदेशातील वसाहत ा करयाचा ब ेत जाहीर क ेला. इटलीन े आिक ेतील
वसाहती िज ंकयाचा डाव रचला .यामुळे साायवादाला िता ा झाली .िहटलरन े
जमन साायाची घोषणा क ेली. जपानन े चीनचा द ेश बळकावयाची मोहीम जाहीर
केली.येक राान े साायाची वाढ करताना साायवादीची स ुसंगत तव े जाहीर
केली. औोिगक वाढीसाठी कचा माल , पया मालासाठी बाजारप ेठ, वाढया
लोकस ंयेसाठी जड व ेश इ. हेतूने वसाहती िज ंकयाची पधा सु झाली .
४) रास ंघाचे अपयश –
आंतरराीय शा ंतता व स ुरितता थापन करयासाठी रास ंघ ही आ ंतरराीय
संघटना १० जानेवारी १९२० रोजी जमाला आली . भय, उदा तवावर थापना
झाली. इंलंड, ासन े रास ंघाला हाताच े ब ा ह ल े ब न व ून याच े महव कमी क ेले.
रास ंघाया क ेवळ वाथ ह ेतूने दुपयोग ासन े केला. रिशया -जमनीला ार ंभी
सभासदव द ेयाची टाळाटाळ क ेली. जपानाचे मांचुरयावर इ .स. १९३९ चे आमण ,
इटालीचा ॲिबिसनीयावर इ .स. १९३६ चा हला यावन रास ंघाने िनणायक भ ूिमका
घेतली नाही . जपान -इटलीन े रास ंघाचा राजीनामा इ .स. १९३४ मये िदला .
५) अमेरकेचे अलीत ेचे धोरण –
पािहया महाय ुानंतर या घटना घडया यात अम ेरकेने रस घ ेतला नाही .
रास ंघाचे सदयव नाकान जागितक शा ंततेया द ुीने मोठी घोडच ूक केली.
जागितक राजकारणात फारसा स ंबंध नाही . अय हडज त े हवरपय त अिलवादी
धोरण वीकारल े. राातील स ंघषात िन :पपाती भ ूिमकेतून भाग घ ेतला असता , munotes.in

Page 65


दुसरे महाय ु

65 रास ंघाया तािवक भ ूिमकेला पाठबा िदला असता तर जागितक राजकारणात
युखोर वातावरण तयार झाल े असत े.
६) युरोपमय े लकरवादाचा िवरोध –
जमनी-इटलीन े रााया सव समया य ुानेच सोडिवता य ेतात, हे तव ग ृहीत धरल े.
सच े लकरी िशण स ु केले. शांची वाढ क ेली. जुया शा ंया जागी नवीन
अयावत , महाभय ंकर, संहारक श े जमनी-जपान -इटलीन े शोधून काढली . याचा धोका
ओळख ून ास , इंलंडने याकड े ल द ेवून शवाढ क ेली. यामुळे दोही गटा ंत
शपधा सु झाली .
७) आय ंितक रावाद –
जमनीत नाझी पान े रावाद उदयास आणला . सव जगात जम न हेच शु आय वंशाचे
आहेत. यांना जगावर राय करयाचा अिधकार आह े. यामुळे इतर व ंशाचा ेष केला.
यूंची कल , आिथक शोषण क ेले. इंलंडने जमनीची नाक ेबंदी केयाने अथयवथा
ढासळली आिण महाय ुात पराभव झाला . याचे दु:ख जम नीला होत े. आपया द ेशावर
ेम, दुसया द ेशाचा ेष करण े, यातून लोकशाही -हकुमशाही स ंघष सु झाला .
८)लोकशाही िव ह कुमशाही या ंयातील स ंघष -
िवसनया चौदा तवान ुसार पिहल े महाय ु संपले. शस ंधी करारावर सा करणारी
राे जासाक असली पािहज ेत ही िवसनन े अट घातली . जमनी, ऑिया , हंगेरी.
बगेरया य ेथे जासाक थापन क ेले; परंतु आिथ क यवथा कोसळयान े
जासाक न झाल े. चलनवाढ , बेकारी यात ून हकुमशहाचा उदय झाला .
९) आहे रे - नाही र े गटांत संघष –
जगाची दोन गटा ंत िवभागणी झाली , यातून संघष िनमाण झाला . आहे रे गटात इ ंलंड,
ास, अमेरका, रिशया होत े. इंलंडया रायात स ूय मावळत नहता एवढ े हणज े
पृवीवरील १/४ भूभागावर सााय होत े. मेरका, रिशया या ंना वत :चा द ेश च ंड
होता. नाही र े गटात जम नी, इटली , जपान ह े असून या ंयाकड े भूमी नहती . यामुळे
साायवादा ची पधा सु झाली . यातून यु घडल े.
१०) ताकािलक कारण आिण महाय ुास ार ंभ –
इ.स. १९३९ पयत युरोपात दोन गट िनमा ण झाल े. जमनी, इटली , जपान िव ास ,
इंलंड अशी िवभागणी होती . इ.स. १९२९ या आिथ क म ंदीनंतर अम ेरकेने
आंतरराीय राजकार णात भाग घ ेऊन इ ंलंड-ासला पाठबा िदला . इ.स. १९३८
मये युिनच करार कन िहटलरन े िटन ासया अन ुयायाया धोरणाचा फायदा
घेतला व झ ेकोलोह ेिकयाचा ताबा घ ेतला. पोलंडकडे डॉिझ ग बंदराची व प ूव िशयात
जायासाठी पोल ंडमधून वाट ावी ही मागणी क ेली. पोलंड सरकारन े नकार िदला .
रास ंघ मयथी करयास अपयशी ठरला . िहटलरन े २९ ऑगट १९३९ रोजी प ूण munotes.in

Page 66


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
66 पोलंडची मागणी क ेली. नकार य ेताच १ सटबर १९३९ रोजी जम नीने पोलंडवर हाल
चढवला . इंलंड, ासन े ज मनीिव ३ सटबर १९३९ रोजी जाहीर क ेले. आिण
दुसया जागितक महाय ुास ार ंभ झाला .
आपली गती तपासा :
.१. दुसया महाय ुाची करण े ा.
७.२.२.दुसया महाय ु काळातील घटना
िहटलरया आद ेशानुसार जम न फौजा ंनी १ सटबर १९३९ रोजी पोल ंडवर आमण
केले. याया िवरोधात ३ सटबर १९३९ रोजी इ ंलंड, ास राा ंनी यु घोषणा
कन द ुसया महायुाला ार ंभ झाला . ३ सटबर १९३९ ते १४ ऑगट १९४५
रोजी जपानन े शरणागती वीकार ेपयत दोन गटात य ु झाल े. या युकाळात आिण
युानंतरची भ ूिमका याबाबत अन ेक करार झाल े.
दुसया महाय ुाया लकरी ्या पाच अवथा :
पिहली अवथा (३ सटबर १९३९ ते २२ जून १९४१ ) – िहटलरन या काळात
जलदगतीन े पोल ंड, नॉव, डेमाक, िनदरल ँडस, बेिजअम , ास , ीस टब ेल
इयादवर िवजय ा कन तायात घ ेतले. इटलीन े तटथता सोड ून जम नीया बाज ूने
युात वेश केला. रिशया -जमनी यांयात मतभ ेद मोठ ्या माणावर वाढल े.
ब) दुसरी अवथा (२२ जून ते ७ िडसबर १९४१ ) -जमनी व िम राा ंनी
आिक ेवर हाल क ेला. जपानन े हवाई ब ेट पल हाबरवर हला क ेला.
ितसरी अवथा (७ िडसबर १९४१ ते ८ नोहबर १९४२ ) –दोत रा व श ू रा
या दोघानाही स ंगी िवजय व पराभव वीकारावा लागत अस े. जपान व जम नीने
मलेिशया, िनदरल ँडस, ईट इ ंडीज आिण कॉक ेशस िज ंकून घेतले.
ड) चौथी अवथा (८ नोहबर १९४२ ते ७ मे १९४५ ) – अमेरकेने उर आिक ेवर
हला क ेला. ७ मे १९४५ रोजी जम नीने शरणागती वीकारली .
इ) पाचवी अवथा (७ मे १९४५ ते २ सटबर १९४५ ) – जपानची शरणागती व
दुसया महाय ुाचा श ेवट.
२) जमनीचे पोलंडवर आमण :
जमनीने १ सटबर १९३९ रोजी पोल ंडवर आमण क ेले. पोिलश सरकारन े खर
िवरोध क ेला. अखेर शरणागती वीकारली . याच वेळी रिशयान े पुवकडील पोल ंडवर
हला क ेला. जमनी-रिशया या ंनी पोल ंडची वाटणी कन घ ेतली. जमनीने एिल १९४०
मये डेमाकचा ताबा घ ेतला. खर िवरोधान ंतर जम नीने नॉववर िवजय िमळवला . मे
१९४० पयत हॉल ंड, बेिजअम जम नीने तायात घ ेतले.
munotes.in

Page 67


दुसरे महाय ु

67 ३) रिशयान े अनेक देश तायात घ ेतले :
रिशयान े इ.स. १९३९ या िहवायातील वस ंत ऋत ूत िफनल ंडवर हला क ेला व
तायात घ ेतला. यानंतर बािटक द ेशातील लटािहया , इटोिनया , िलथूयािनया ही
छोटी रा े िजंकून घेतली.
४) जमनीने ासचा ताबा (१४ जून १९४० ) :
ासया संरणासाठी म ॅिजनो तटब ंदीवर भरवसा होता . जमनीने बेिजयम
िजंकयान ंतर ासमय े वेश केला. इंलंडचा प ंतधान िवटन चिच लने सव
युरोपमध ून िटीश स ैय परत मायद ेशी बोलवल े. जमनीने ासवर चढाई कन १४
जून १९४० रोजी ताबा िमळवला . यानंतर ॲटला ंिटक िकनायावर वच व थापन
केले.
५) जमनी-इटली या ंची संयु आघाडी :
ासया पराभवान ंतर इटलीन े दुसया महायुात व ेश केला. उर आिक ेमये
इटाली -इंलंड यांयात लढा स ु झाला . इटलीन े ीस तायात घ ेतले. या वेळी जम नीने
युगोलािहया व िट िज ंकले.
६) इंलंड-जमनीची पिहली सलामी :

इंलंड हवाईदल ग ुणवेया जगात थम मा ंकाचे होते. तरी पण िहटलरच े जून १९४०
मये इंलंडवर हला क ेला असता तर कदािचत इ ंलंडचा पराभव झाला असता : परंतु
इटली ही िहटलरची घोडच ूक याया पराभवास कारणीभ ूत ठर ली. इंलंडया
पंतधानाची स ूे चिचल यान े घेतली. याने जनत ेचा िवास िमळवला . जमनीने ८
ऑगट १९४० रोजी िवमानान े इंलंडवर हल े सु केले. रांिदवस बॉब ल ंडन
शहरावर फ ेकले. यामुळे चंड नुकसान झाल े. लोकांनी या स ंकटाला ध ैयाने तड िदल े.
इंलंडया हवाईदलान े जमन देशावर मोठ ्या माणात हल े केले.

munotes.in

Page 68


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
68 ७) दोत राा ंना अम ेरकेचे सहाय :
जून १९४० मये आरमार जम नीया हाती पड ू नये हणून इंलंडने च नािवक दल
युनौका , शा े, उधारी व उसनवारीन े इंलंडला िदल े. चिचल-झवेट यांची
अटला ंिटक महासागरातील जहाजावर भ ेट झाली . आपण य ु कशाकरता लढवीत
आहोत , यासंदभात चचा झाली . ‘अटला ंिटक जाहीरनामा ’ िस क ेला.
८) जमनीकड ून रिशयाचा िवासघात (ऑगट १९४१ ) :
जमनी-रिशया या ंयात ऑगट १९३९ मये १० वषासाठी अनामणाच करार झा ला.
िहटलरन े रिशयावर अचानक ऑगट १९४१ मये हला क ेला. कारण रिशयान ंतर
युेन, कॉकेशस द ेशातून अनधाय , तेल साठा िमळव ून इंलंडवर हला लाता येईल,
या अप ेेने रिशयावर हला क ेला. याला रिशयान े य ुर िदल े. याच व ेळी िस
मंडळान े रिशया -इंलंड यांयात म ैी करार घडव ून आणला . या य ुात िहटलरचा
अपेाभंग झायान े याचा धीर खच ू लागला .
९) जपानचा पल हाबरवर हला (६ िडसबर १९४१ ) :
चीन द ेशात आपल े वचव तािपत क ेले. अमेरकेचे पॅिसिफक महासागरातील वच व
न कन साायाची वाढ करा वयाया ह ेतूने हला क ेला. या वेळी अम ेरकन
सरकारबरोबर बोलणी स ु होती ; परंतु जमनीला रिशयात िवजय िमळतो आह े हे पाहन
जपानन े पल हाबरवर हला चढवला . अमेरकन आरमाराच े चंड नुकसान झाल े.
अमेरकेने जपानिव य ु पुकारल े. पल हाबरनंतर जपानन े आन ेय आिशयात म ुसंडी
मान भारताया प ूव सीमेपयत जपान पोहोचल े. इ.स.१९४२ पयत जम नी, इटाली ,
जपान या ंचा सतत िवजय होत होता , तर इ ंलंड,. अमेरका, रिशया या ंची सव
आघाडीवर पीछ ेहाट होत होती .
१०) दोत राा ंचे ितहल े :
दोत राा ंनी िनयोजनब य ु मोिहम ेची आखणी क ेली. पॅिसिफक द ेशातील लढाईच े
नेतृव अम ेरकेने जनरल म ॅथ ऑथ र यांयाकड े िदले. आनेय आिशयाच े नेतृव इंलंडने
लॉड माउंटबॅटन कड े िदल े. च भूमीवरील जम न आमण उधळ ून लावयासाठी
जनरल आयस ेन हॉवरकड े नेतृव इ.स. िदले. इ.स. १९४२ पासून युाचे वप
हळूहळू बदलत ग ेले. भूमय सम ु इटालीया मालकचा आह े असे मुसोिलनी हणत
असत . यास ‘माझा सागर ’ असे हणत . इ.स. १९४३ मये मुसोिलनीचा पराभव झाला
व अटक क ेली. अटकेतून िनसट ून जम नीया आयास ग ेला. पुहा अटक क ेली; परंतु
देशबांधवांनी मुसोिलनीला गोया घाल ून ठार मारल े.
जमनीया तायात ून ासची स ुटका करयासाठी जनरल अल ेझांडरने दिण ेकडून
तर हाईन नदीया काठी जनरल आयस ेन हॉवरन े मोहीम हाती घ ेतली. दोघांची एक
भेट झाली . जमनीची ताकद न करयसाठी सतत बॉब वषा व केले. हर ा ंत बेिचराख
केला. रिशयान े पूवकडील पोल ंड. मािनया , बगेरया, युगोलािहया , हंगेरी इ. िजंकून munotes.in

Page 69


दुसरे महाय ु

69 जमनीवर हाल चढिवला . दोता ंनी बिल नकडे मोचा वळवला . सव बाज ूने जमनीचा
पराभव होत आह े हे समजताच िहटलरन े ७ मे १९४५ रोजी आमहया क ेली. जमनीने
िबनशत शरणागती वीकारली .
११) जपानवर अण ुबॉब :
जमनी, इटालीन े शरणागती वीकारली . जपानच े इंलंडबरोबर य ु सु होत े. अमेरकेने
जपानया प ॅिसिफक महासागरावरील आरमारावर हल े चढवल े. सॉबोमन , मारयाना ,
ओिकनावा ब ेट िजंकून घेतले. ‘सवव नाशास तयार हाव े’ असा दोता ंनी जपा नला
इशारा िदला . यास जपानन े शरणागतीस नकार िदला . अमेरकेने दोन छोट े अणुबॉब ६
ऑगट १९४५ रोजी िहरोिशमा शहरावर टाकल े. १ लाख लोक ठार झाल े.९ ऑगट
१९४५ रोजी द ुसरा अण ुबॉब नाकासाक शहरावर टाकला . ४२ हजार लोक ठार झाल े.
जनरल म ॅथ ऑथ रया न ेतृवाखाली दोता ंनी जपानचा ताबा घ ेतला. १४ ऑगट
१९४५ रोजी जपानन े शरणागती वीकारली आिण द ुसया महाय ुाचा श ेवट झाला .
आपली गती तपासा :
.१. दुसया महाय ुाची काळातील घटना ंचा आढावा या .
७.२.३ दुसया महाय ुकाळातील राजन ैितक घडामोडी
अमेरका, िटन, रिशया या ंया स ैयाने व लकरी अिधकाया ंनी श ू राा ंवर िवजय
िमळवयासाठी रणा ंगणावर ाणाची बाजी लाव ून लढा स ु ठेवला. याच रााच े नेते
झवेट, टॅिलन या ंनी राजन ैितक आघाडीवर डावप ेच लढवल े. यासाठी अन ेक बैठका
झाया . यातून चचा होऊन पक े, सनदा , करार इ . िस झाल े.
अटलांिटक सनद (१४ ऑगट ४७४१ ) :
दुसरे महाय ु सु असताना राजन ैितक ेातील पिहली घटना हणज े ॲटला ंिटक
सनद होय . अमेरकेचे रााय फ ँकािलन झव ेट आिण इ ंलंडचे पंतधान
िवटन चिच ल यांयात महाय ुोर जगाच े वप कस े असाव े. आिण दोत राा ंची
भूिमका कोणती अस ेल हे ठरिवयासाठी मय ॲटला ंिटक महासागरात अम ेरीकन
युनौक ेवर बैठक झाली . िवचारिविनमय होऊन १४ ऑगट १९४१ रोजी ॲटला ंिटक
सनद जाहीर क ेली.
१. दोत रा े ादेिशक अथवा अय वपाच े आमण करणार नाही .
२. लोकांया अप ेांना जे ादेिशक बदल म ंजूर नसतील त े ादेिशक बदल क ेले जाणार
नाही.
३. लोकांनी मजन ुसार िनवडल ेया शासन यवथ ेचा दोत रा आदर करतील .
४. आिथक िवकासासाठी आवयक यापार व कचा माल िमळिवयासाठी छोट्या–
मोठ्या राा ंना समान हक दोत राा ंना मंजूर असतील . munotes.in

Page 70


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
70 ५. आिथक ेासंदभात जगातील सव राा ंमये संपूण सहकाय असेल.
६. नाझी हक ुमाशहाचा प ूण नायनाट झायावर दोत रा शा ंततामय जग िनमा ण
करयाचा यन करतील .
संयु रास ंघाचा जाहीरनामा (१ जानेवारी १९४२ ) :
रास ंघाचे पुनजीवन कन आ ंतरराीय स ंघटना उभारावी याची ेरणा
ॲटला ंिटक सन देमुळे िमळाली . वािशंटनमय े २६ राांनी १ जानेवारी १९४२ रोजी
संयु रास ंघाया जाहीरनायावर सा क ेया. यातील तरत ुदी.
१. जाहीरनायावर सही करणाया सव राा ंनी श ुराांया पराभवासाठी आपली
आिथक, लकरी साधनसामी प ूण वेळ उपयोगात आणली .
२. जाहीरनायावर सही करणार े य ेक रा एकम ेकांना मदत कर ेल. तसेच श ू
राांशी कोणयाही कारचा तह िक ंवा करार करणार ना ही, अशी िता यावी .
३. जाहीरनायावर सही करणार े रा ॲटला ंिटक सनद ेतील तवा ंचा आदर करतील .
कॅसलॅका परषद (१४ ते २६ जानेवारी १९४३ ) :
दोत राा ंनी उर आिक ेमये कॅसलॅका िज ंकले. तेथे दोत राा ंचे नेते एक
जमले. पुढील य ुासंदभात िवचार करयात आला . झवेट, चिचल, ासच े द गॉल
हे १४ ते २६ जानेवारी १९४३ या काळात चचा केली. यातील ठराव प ुढीलमाण े.
१. दोत लकरान े िसिसलो व इटालीवर चाल करावी .
२. यु संपयान ंतर शा ंतता तहाया अटी कोणया वपाया असायात .
३. युानंतर दोता ंचे धोरण कोणत े असाव े.
१) मॉको जाहीरनामा (१ नोहबर १९४३ ) :
कॅसलॅकानंतरची महवाची परषद हणज े मॉको परषद होय . १९ ते ३० ऑटोबर
१९४३ रोजी मॉकोमय े परषद भरली . अमेरकेचे परराीय म ंी कॉड ल हल , िटीश
परराीय म ंी ॲथनी ईडन , रिशया चे परराीय म ंी एम . गोलेटोह या ंयात १४..
िदवस दीघ चचा झाली . १ नोहबर १९४३ संयु जाहीरनामा जाहीर क ेला. यास
मॉको जाहीरनामा हणतात . यातील तरत ुदी पुढीलमाण े..
१. शू रााकड ून िबनशत शरणागती िमळ ेपयत यु सु ठेवणे.
२. शय िततया लवकर आ ंतरराीय स ंघटना थापन करयात य ेईल.
३. इटािलयन जनत ेला लोकशाही सरकार थापन करयाचा हक द ेयात य ेईल. munotes.in

Page 71


दुसरे महाय ु

71 ४. ऑिया हा जम नीचा भाग नसयान े जमनीया िनय ंणात ून मु करयासाठी
ऑिया सरकारला सव कारच े सव सहकाय देऊन
५. दोत रा ांया स ैिनकांवर व जनत ेवर नाझी स ैयाने केलेया अयाचाराबल
नाझी ग ुहेगारांना कडक शासन द ेणे.
१) कैरो पक (२६ नोहबर १९४३ ) :
अितप ुवकडील य ु परिथतीचा िवचार करयासाठी झव ेट, चिचल चीनच े अय
चँग-कै-शेक या ंची कैरो येथे भेट झाली . २२ ते २५ नोहबर १९४३ दरयान चचा
झाली. अितप ूवकडील जपानचा पराभव कसा करता य ेईल, याचा आराखडा २६
नोहबर रोजी स ंयु पक जाहीर क ेले.
१. जपानन े िबनशत शरणागती वीकारावी .
२. जपानन े साायवादी धोरणाचा याग करावा .
३. दोन महाय ुाया दरयान िज ंकलेला देश जपानकड ून काढ ून यावा .
४. जपानन े चीनचा बळकावल ेला द ेश परत चीनला करावा .
५. योय व ेळी कोरयास वत ं रा हण ून मायता द ेयात य ेईल.
२) तेहरान पक (१ िडसबर १९४३ ) :
कैरो बैठकन ंतर झव ेट व चिच ल दोघ ेही इराणची राजधानी त ेहरानला पोहोचल े.
टॅिलनला बोलाव ून घेतले. २८ नोहबर ते १ िडसबर १९४३ पयत िवचारिविनमय
झाला. जमनीवर अ ंितम िवजय कसा िमळवता य ेईल, यावर चचा केली. गु लकरी
करार करयात आला .
३) याटा करार (११ फेुवारी १९४५ ) :
युासंदभात िवचार करयासाठी झव ेट, चिचल, टॅिलन आिण या ंचे परराीय म ंी
व राजन ैितक अिधकारी या ंची परषद २ ते ११ फेुवारीदरयान ििमयात याटा य ेथे
आयोिजत करयात आली . ११ फेुवारी १९४५ रोजी याटा करारावर सा करयात
आया .
१. संयु रास ंघाया थापन ेसाठी स ंयु राा ंची परषद अम ेरकेत २५ एिल
१९४५ रोजी बोलावली . या वेळी स ंयु रास ंघाया सनद ेचा मस ुदा िनम ंक
रााची यादी आिण मतदानाची पत इ . संदभात महवाच े िनणय याव ेत.
२. नाझी व फ ॅिसट न करयासाठी उ [पाययोजना करयात आली .
३. जमनीने शरणागती पकरयान ंतर या ंयाबरोबर तहाया अटी िनित करयात
आया . munotes.in

Page 72


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
72 ४. जमन जनत ेला वत :चे सरकार िनवडयाचा अिधकार द ेयात आला . तसेच
जमनीचे सावभौमव व वय ं शासन माय कन या ंना मदत करावी .
५. अमेरका-इंलंड-रिशया या ंचे मयवत िनय ंक म ंडळ जम नीवर िनय ंण ठ ेवेल.
मंडळान े शांतता–सुयवथ ेचा िवचार करावा .
६. जमनीतील लकरी यवथा िवसिज त करण े, नाझी ग ुहेगारांना कठोर िशा करण े.
समाजयवथा व याययवथ ेतील नाझी भाव न करण े.
७. जमनीचे िवभाजन करताना अम ेरका-िटन या ंना िमळाल ेया द ेशातून ास एक
पा ावा . तसेच ासला मयवत म ंडळात समाव ेश कराव .
८. युातील न ुकसान भरपाई दोत राा ंना वत ूया वपात िमळावी .
९. पोलंडमय े लोकशाही ाितिनिधक सरकार थापन करयासाठी ौढ मतदान
खुया पतीन े याव े. राजकय पा ंना िनवडण ुकत भाग घ ेता येईल.
१०. जमनी शरण आयान ंतर रिशयान े दोन-तीन मिहया ंनी जपानशी य ु कराव े.
रिशयाला साखिलन ब ेट ाव े. दारएन ब ंदर आ ंतरराीय मालकच े असाव े.
रिशयाला नािवक तळासाठी पोट ऑथर ाव े. पूव चीन, रेवे, दिण मा ंचुरया र ेवे
रिशया -चीन या ंया स ंयु कंपनीकड े ावे. युराईट ब ेट रिशयाला ाव े.
८) बिलन परषद -पॉटसड ॅम करार (२ ऑगट १९४५ ) :
७ मे १९४५ रोजी जम नीचा पराभव झाला . जमनीसाठी शा ंतता तहाचा मस ुदा
करयासाठी अम ेरकेचे अय मन, इंलंडचे पंतधान चिच ल (नंतर ल ेमंट ॲटली ),
रिशयाच े टॅिलन आिण या ंचे परराीय म ंी यांची बिल न येथे १७ जुलै ते २ ऑटोबर
१९४५ रोजी परषद भरली . मसुदा तयार करयासाठी परराीय म ंयांचे संयु मंडळ
थापन क ेले. या मंडळाच े मुय काया लय ल ंडन य ेथे होत होत े. मंडळाच े मुय काम
हणज े इटाली , मािनया , बगेरया, हंगेरी िफनल ँड या ंयाशी शा ंतता तह कन
युनोया काया लयाला सादर करण े. जमनीबरोबर ही शा ंतता तह करण े.
अ) राजकय तव े :
१. शयतो सव जमन लोका ंना समानाची वागण ूक ावी .
२. जमनीचे िन:शीकरण , िनलककरण करयात य ेऊन लोकशाही तवावर
आधारत राजकय यवथा था पन करावी .
३. जमनीतील काया लयात ून / शासनात ून सव नाझी काय कयाना दूर कराव े.
४. नाझी राजवटीतील सव यु सािहय व िनिम तीची साधन े न करावी अथवा
दोता ंया तायात ावीत . munotes.in

Page 73


दुसरे महाय ु

73 ५. िशण यवथ ेतील नाझी तवान व लकरी तवान न कराव े. तसेच
लोकशाही तवावर आधारत िशण यवथा अमलात आणावी .
६. याय व समान स ंधी यावर आधारीन लोकशाही आिण व ंश, धम, राीयता याचा
भेदभाव न करता याययवथा थापन करावी .
७. राजकय स ेचे िवकीकरण कन थािनक शासन जात जबाबदारी असणारी
यवथा िनमा ण करावी .
ब) आिथ क तव े :
१) जमनीची य ुाश न करयासाठी श े, दागोळा , युसािहय , िवमान े,
आगबोटी या ंया िनिम तीवर ब ंधने घालावीत .
२) आिथक स ेचे कीकरण असणारी िवत मा ंडले, मेदारी मा ंडले न करावी .
जमनीची अथ यवथा िवकित असावी .
३) जमनीया अथ यवथ ेची पुनरचना करताना क ृषी व लघ ुउोगावर भर ावा .
४) आिथक प ुनरचना करताना जम नी एकस ंध समजयात यावा . यानुसार
(१) खाण व औोिगक िनिम ती (२) कृषी, वन, मछीमारी (३) ववेतन, िकंमत,
िशधावाटप ४) चलन व ब ँक उोग (५) संपूण जमनीसाठी आयात -िनयात
(६) वाहतूक व दळणवळण अशी वत ं यवथा करावी .
क) नौदल व यापारी बोटची अवथा :
१) औोिगक कप िवथािपत कन या वपात दोता ंना नुकसान ाव े.
२) जनतेला गरज ेपुरतीच साधनस ंपी ठ ेवावी.
३) रिशयाला िहसा हा रिशया या जम न द ेशातून व द ेशाबाह ेरही इतर
साधनस ंपीत ून िमळावा .
४) अमेरका, इंलंड व इतर द ेशांचा िहसा पिम जम नीतून व द ेशाबाह ेरील साधन
संपीत ून िमळावा .
ड) नौदल व यापारी बो टची यवथा :
१) जमनीमय े सया अितवात असल ेया नािवक बोटी , गोदीत तयार होत असल ेया
बोटी, दुत बोटी या ंची समान वाटणी अम ेरका, इंलंड, रिशया या ंयात करावी .
२) पाणबुड्यांचा मोठा िवभाग न करावा . ३० पाणब ुड्या केवळ त ंान व योग
याकरता राखून ठेवायात . अमेरका, इंलंड, रिशया या ंना य ेक १० पाणबुड्या
ायात . munotes.in

Page 74


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
74 ३) जमनीया यापारी बोटी दोत राा ंया तायात ायात . याची अम ेरका, इंलंड,
रिशया या ंयात समान वाटणी करावी .
इ) यु गुहेगारांची चौकशी :
यु गुहेगारांवर खटल े चालवयासाठी आ ंतरराीय लकरी यायालयाची १८
ऑटोबर १९४५ रोजी थापना क ेली. िहटलरन े मानवता व जागितक शा ंतता भ ंग
करयाचा यन क ेला. या कटात सहभागी झाल ेया २४ नेयांवर आरोप ठ ेवयात
आला . युरेनबग येथे इ.स. १९४६ मये खटल े चालवल े. १२ गुहेगारांना देहदंड, ३
गुहेगाराना जमठ ेप व इतरा ंना १० वषाचा तुंगवास िशा द ेयात आली .
पॉटसड ॅम करार िनित क ेयानंतर दोता ंचे परराीय म ंयांची पिहली ब ैठक सट बर-
ऑटोबर १९४५ मये लंडन, िडसबर १९४५ मये माकोत ब ैठक झाली . एिल , ने,
जून, जुलै १९४६ मये पॅरसला ब ैठक झाली . अंितम एकमत होण े कठीण झाल े. शेवटी
इटाली , बगेरया, हंगेरी, िफनल ंड, मािनया यासाठी मस ुदा तयार क ेला. २१ राांया
परषद ेत अंितम माहरी िडस बर १९४६ मये िमळाली . इ.स. १९४६ या य ूयॉकया
परषद ेने ५ राांची शा ंतता थास मायता िदली . १० फेुवारी १९४७ रोजी उभय
देशांया ितिनधनी वाया क ेया.
४) जपानबरोबर शा ंतता तह :
अमेरकेने जपानवर िवजय ा क ेयानंतर तह झाला .
१. जपानन े सााय न करण े.
२. जपानच े िनलकरीकरण कन लोकशाही यवथा थापन करा वी.
३. जपान स ंदभात अम ेरकेने ठरिवल ेया धोरणात दोता ंनी हत ेप हस ेप क
नये.
टॅिलनन े ितसय तवाला िवरोध क ेला. १४ ते २६ िडसबर १९४५ या काळात
दोता ंची माकोमय े बैठकत चचा झाली . ११ राांचे एक अितप ूव मंडळ तयार
करयात आल े. जपांसाठी तयार क ेलेया अस ुावर ४ ते ८ सटबर १९५१ रोजी
सॅनािसको य ेथील परषद ेत चचा झाली . ८ सटबर रोजी अम ेरका-जपान या ंनी
तहावर वाया क ेया.
आपली गती तपासा :
.१. बिलन करा रावर थोडयात मािहती िलहा .
७.२.४. दुसया महाय ुाचे परणाम
युरोपमय े िहटलर , मुसोलीिनसारया आमक साायवादी हक ुमशहाचा उदय झाला .
याया साायिवताराया धोरणात ून दुसरे महाय ु सु झाल े. या युात दोही munotes.in

Page 75


दुसरे महाय ु

75 पाची /गटाची आिथ क, औोिगक जीिवत हानी मोठ ्या माणात झाली . या युाचे
परणाम मोठ ्या संपूण जगावर झाल े.
१) चंड माणात िवनाशकारक –
पािहया महाय ुापेा दुसरे महाय ु जात िवनाशकारक ठरल े. दुसया महायुात
१४० ल माणस े मृयू पावली . ४५० दश ल माणस े जायब ंदी झाली . दीड कोटी
य य य ुात स ैिनक ठार झाल े. युात सव राा ंचा एकूण १०० ल पया ंचा
खच झाला . जमनीया हयान े िटनची २००० कोटची स ंपी न झाली . रिशयाया
संपूण राीय स ंपीचा १/४ भाग न झाला . सावजिनक बा ंधकाम े, घरेदारे, चांगया व
े कलाक ृती, कारखान े, धरणे, दवाखान े, बागा इयादच े मोठ्या माणात न ुकसान
झाले.
२) मानवाया जीवनाची घडी स ंपूण िवकटली –
दुसया महाय ुाचा मानवी जीवनावर द ूरगामी परणाम झाला . युामुळे मानव समाजाची
आिथक, सामािजक , संकृतीक व राजकय घडी िवकटली . सामाय माणसाया
जीवनात आणत अडचणी िनमा ण झाया . अनधाया ची टंचाई, रोगराई , महागाई .
काळाबाजार , कापड , औषध े, रॉकेल. कोळसा इ . तुटवडा वाढला . चलनवाढ , महागाई
यामुळे सामाय माणसाच े जीवन अितशय कठीण झाल े.
३) साायवाद आिण वसाहतवाद या ंना धका –
दुसया महाय ुाने साायवाद व वसाहतवाद या ंना मोठा हादरा िदला . ऑिया ,
हंगेरीचे सााय पािहया महाय ुानंतर न झाल े. यामाण े दुसया महाय ुाने जमनी,
जपान , इटाली या ंचे सााय उद ्वत झाल े. इंलंडलाही महाय ुानंतर िह ंदुथान
सोडवा लागला . परणामी द ुसया महाय ुानंतर साायवाद न झाला .
४) जागितक शा ंततेसाठी स ंयु रास ंघ –
दुसया महाय ुाया व ेळी अम ेरकेने ॲटमबॉबचा वापर क ेला. यामुळे काही स ेकंदातच
१ ल ७० हजार लोक ठार झाल े. ॲटमबॉबया स ंहारक शची कपना जगाला
आली . या घटन ेने जगातील राजकारणी लोका ंना जाणीव झाली . भावी िपढ ्यांना युाची
झळ पोपोहोच ू नये हणून आंतरराीय , वादिववाद सोडवयासाठी य ु हा एकच
माग नाही. कोणत ेही शा ंततेनेही सोडवता य ेतात. यासाठी २५ एिल १९४५ रोजी
रास ंघाची थापन क ेली.
५) जागितक राजकारणात न ेतृवात बदल –
दुसरे महाय ु सु होईपय त जागितक राजकारणाच े नेतृव इंलंड-ास या ंयाकड े
होते. परंतु अमेरकेया महाय ुात व ेशाने दोत राा ंना िवजय िमळवला . यामुळे
महायुाचे व युानंतर जगाया राजकारणाच े नेतृव अम ेरका, रिशया या दोन राा ंकडे
आले. munotes.in

Page 76


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
76 ६) आिशया व आिका ख ंडात मोठी जाग ृती –
महायुातील घटना ंचा परणाम आिशया -आिका ख ंडावर मोठ ्या माणात झाला . या
खंडात च ंड लीजाग ृती घड ून आली . यांनी वात ंयासाठी अिधक आमण व
यापक लढ े सु केले. यामुळे अनेक राा ंना वात ंय िमळाल े. इिज , सुदान,
िलिबया , मोरको , ट्युिनिशया, गोलकोट , टोगोल ँड इ. वतं रा े झाली . पिम
आिशयात त ेल पुरवठा असयान े इंलंड-ासन े आपल े वचव कायम ठ ेवयाचा यन
केला. परणामी या द ेशात रावाद जाग ृत होऊन अरब स ंघ थापन झाला .
७) दुसया महाय ुानंतर शीत य ुाला ार ंभ –
दुसया महाय ुाया व ेळी अम ेरका, इंलंडने रिशयाया मदतीन े िहटलरचा पराभव
केला. िहटलरचा पाडाव होताच अम ेरका-रिशया एकम ेकांया िवरोधी िदश ेने वाटचाल
क लागल े. जगातील क लागल े. जगातील अन ेक रा आपया गटात ख ेचयाचा
यन स ु झाला . यामुळे दोही राा ंमये तणाव िनमा ण झाला . िविवध ेात पधा
सु झाली . यालाच शीतय ु हटल े आ ह े.रिशयाया वच वाखाली असल ेया
देशाबाह ेर भाव े वाढिवयास अम ेरका-इंलंड यांनी १९४७ मये िवरोध क ेला. या
शीतय ुाचे पांतर य य ुात क ेहा हो ईल याचा भरवसा नहता . परंतु टॅिलनया
मृयुनंतर शीतय ु संपले.
८) मानवा चे नैितक अध :पतन –
दुसया महाय ुामुळे माणसाचा जीवनाकड े पाहयाचा ीकोन बदलला . देव, धम,
िया या ंना वेगया भ ूिमकेतून पिहल े जाऊ लागल े. िवधवा , अनाथ , अपंगांचे
वाढल े. घरातील कत पुष मारल े. यामुळे कुटुंबावर अन ेक संकटे कोसळली . सवच
नागरका ंना महाय ुाचे चटके बसल े. यामुळे मानवाचा न ैितक अध :पत झाला .
९) यूंची सुटका व य ु गुहेगारांची चौकशी –
िहटलरन े आया चे ेवासाठी लाखो य ू लोका ंची हया व हकालपी क ेली. हजारो य ू
लोकांना कैदेत ठेवले. िहटलरया पराभवान ंतर दोत राा ंनी या ंची सुटका क ेली. यु
गुहेगार हण ून नाझी न ेयांची चौकशी करयात आली . शांतता व मानवत ेया िव
कटकारथाना ंची चौकशीसाठी आ ंतरराीय लकरी यायालयाची तरत ूद करयात
आली . चौकशीसाठी य ुरेनबग येथे यायालय थापन क ेले. गुहेगारांना िशा द ेयात
आया .
१०) आंतरराीय सहकाय –
रावादान े वसाहतवादाचा अ ंत कन जागाया िितजावर अन ेक नवीन रा े
उदयास आली ; परंतु महाय ुाने अनेक समया िनमा ण केया. युात िवकास न
झालेला अस ून याचा प ुहा िवकास करयासाठी य ुरोिपयन राा ंना परपरा ंया
सहकाया ची गरज गोती . यातूनच आिथ क सिमती थापन क ेया. युरोिपया ंसाठी munotes.in

Page 77


दुसरे महाय ु

77 सामाियक बाजारप ेठ थापन क ेली. अथ-यवहारासाठी अन ेक नया स ंथा थापन
झाया . आंतरराीय सहकाय कन आयात -िनयात यापार वाढला . आिथक िवकास
झाला.
आपली गती तपासा :
.१. दुसया महाय ुाचे परणाम सा ंगा.
७.३. सारांश
पािहया महाय ुानंतर पराभ ूत राा ंवर ज े तह लादल े यात ून सुडाचे राजकारण स ु
झाले. यातून जगात हकुमशहा ंचा उदय झाला . यांनी वंशेष, साायवाद यात ून दुसरे
महायु सु झाल े. ते यु िज ंकयासाठी लकरी व राजन ैितक कारवाया स ु झाया .
युाचा श ेवट झायान ंतर महाय ुानंतर जागितक शा ंततेसाठी य ुनोची थापना करयात
आली . युनोने राजकय व अराजकय वपाच े काय केले आहे.
७.४.
१) दुसया महाय ुाची करण े व परणाम सा ंगा.
२) दुसया महाय ुाया काळातील राजन ैितक घटना ंचा आढावा या .
७.५ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग

munotes.in

Page 78

78 ८
संयु रास ंघटना (UNO )
घटक रचना
८ .०. उि्ये
८.१. तावना
८.२. संयु रास ंघटना
८.२.१ अटला ंिटक सनद
८.२.२. संयु रास ंघटनेचा िनिम तीचा इितहास
८.२.३.युनोची तव े
८.२.४. युनोचे सभासदव
८.२.५. संयु रास ंघटनेचे मुख घटक
८.२.६. युनोचे काय
८.३. सारांश
८.४.
८.५ संदभ
८.०. उि ्ये
 जगामय े कायमची शा ंतता व स ुरितता राखण े.
 राा-राांमये मैीचे संबंध िनमा ण करण े.
 सभासद राा ंतील सामािजक , आिथक आिण इतर सोडवयासाठी यन
करणे, संगी सहकाय करण े.
 जात, वंश, रंग, भाषा, धम याचा िवचार न करता सवा ना मुलभूत वात ंय िमळण े
आिण मानवी हकाचा आदर करण े.
 अंतगत ा ंमये हत ेप ना करण े.
८.१. तावना
मानवाया राजकय जीवनाची स ुवात स ंघषाने, युानेच झाली . जगाया इितहासात
इ.स. १९१४ -१९१९ या काळात पिहल े जागितक महाय ु झाल े. यात मोठ ्या माणात munotes.in

Page 79


संयु रास ंघटना
79 िवनाश झाला . अशा घटना प ुहा होऊ नय े हणून रास ंघाची थापना क ेली. अनेक
देशांया आमक धोरणाम ुळे रास ंघाला अपयश आल े. यातून दुसरे महाय ु सु
झाले. यु समा ीनंतर शा ंततेवर गंभीरपण े िवचार झाला . जगात य ु कायमच े नको
यासाठी रास ंघातील दोष दूर कन २५ एिल १९४५ रोजी स ंयु रास ंघाया
(युनो) थापन करयात आली .
८.२ संयु रास ंघटना
अटला ंिटक सनद :
दुसया महाय ुाया काळात िम राा ंनी आपया लकरी हालचालमय े सुसूता
आणयासाठी अन ेक परषदा घ ेतया होया . या परषदा ंमये जागितक शा ंतता
कायमची थािपत करयासाठी तस ेच युोर जगाची प ुनरचना करयासाठी यन
केले गेले. यासाठी अम ेरकन रााय ँकलीन झव ेट आिण इ ंलंडचा प ंतधान
िवटन चिच ल यांची भेट हावी अशी योजना उधार -उसनवार योजन ेचा यवथापक
हॅरी हॉपिकस हा ज ुलै १९४१ मये चिचलया भ ेटीसाठी इ ंलंडला ग ेला असताना
याने आखली . १९४१ पयत सव यु आघाड ्यावर जम नीची आग ेकूच सु असयाम ुळे
संपूण युरोपवर जम नीचे वचव थािपत होयाचा धोका िनमा ण झाला होता . अशा
परिथतीत जम नीला यशवीरीया ितकार करयाया ीन े इंलंडचे सामय कसे
वाढिवता य ेईल याबाबत झव ेट व चिच ल या दोन राम ुखामय े सम चचा होणे
आवयक वाटयावन या ंची भेट यू फाउंडलंट िकनायानजीक आयोिजत करयात
आली . ९ ते १२ ऑगट १९४१ पयत ही ब ैठक स ु होती . दोन राम ुखांया या
बैठकमय े इंलंडला कोणत े युसािहय प ुरिवया जाव े आिण जपान बाबत कोणती
भूिमका यावी या िवषया ंवर मनमोकळी सिवतर चचा झाली . याच ऐितहािसक ब ैठकत
या दोन राम ुखांची त ुत युाबाबतची आिण य ुोर जगबाबतची उि ्ये प
करणार े िनवेदन – ‘अटला ंिटक सनद ’ तयार करयात आल े. १४ ऑगट १७४१ रोजी
िस झाल ेया अटला ंिटक सानाद ेमुळे अमेरका इ ंलंडया पाठीशी ख ंबीरपण े उभी
असयाबल जम नीशी खाी झाली .
अंितम िवजयाया ीन े जातीत जात राा ंची व या राा ंमधील जनत ेची
सहान ुभूती व पाठबा ा कन घ ेयाया उ ेशाने, तसेच युोर जगाची यवथा व
वप याबाबतच े इंलंड व अम ेरकेचे आदश , तवे व कपना ‘अटला ंिटक चाट र’ मये
घोिषत करयात आया .
१) इंलंड व अम ेरका या राा ंची भ ूिमका आमकाची माही . यांना कुठयाही
कारया ाद ेिशक िवताराची अथवा अय कोणयाही अितर लाभाची अप ेा
नाही.
२) युानंतर स ंबिधत द ेशातील जनत ेया इछा ख ुया पतीन े जाणून घेतयािशवाय
कोणयाही कारचा ाद ेिशक बदल करयात य ेणार नाही .
munotes.in

Page 80


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
80 ३) आपया द ेशात कोणया कारची शासनपती असावी ह े ठरिवयाचा अिधकार
या द ेशातील नागरका ंना आह े आिण बळजबरीन े या लोका ंचे वात ंय िहराव ून
घेतले गेले असेल या ंना या ंचा सावभौमवाचा व वय ंशासनाचा हक अमाय
करयात य ेईल.
४) सव राा ंना मग ती लहान असोत वा मोठी , िवजयी असोत अथवा पराभ ूत, यांया
औोिगक भरभराटीचीसाठी आवयक असणारा कचा माल िमळव ून देयाचा
यन करयात य ेईल आिण सव राा ंना समान भ ूिमकेवर या पार करयाचा हक
िमळेल असा यन चिलत जबाबदाया सा ंभाळून केला जाईल .
५) मजुर वगाचे राहणीमान स ुधारणे, यांची आिथ क गती घडव ून आणण े आिण
याया सामािजक स ुरितत ेसाठी जगातील सव राा ंया आिथ क यवहारा ंमये
जातीत जात सहकाय िनमाण करयाचा यन करयात य ेईल.
६) नाझया ज ुलुमी हक ुमशाहीचा नाश क ेयानंतर जगात शा ंतता थािपत करयात
येईल. सव राा ंना वात ंय, शांतता व स ुरितता या ंची हमी िमळ ेल. सव राा ंया
सीमा स ुरित राहायात आिण जगातील सव लोका ंना जीवनावयक वतूंया
अभावापास ून, आिथक दैयापास ून व भयापास ून मु अस े सुखी जीवन िनव धपणे
जगता य ेईल. अशा कारची यवथा शा ंतता थािपत करताना करयात य ेईल.
७) जगातील सव लोका ंनी सागरी स ंचाराच े वात ंय अितब ंधपणे उपभोगता य ेईल.
८) आंतरराीय राजकारणात श सामया चा योग अय ंत हािनकारक ठरतो याचा
यय सव च राा ंना आल ेला असयाम ुळे लकरीसामया चा वापर याय
ठरिवला पािहज े. युामागा चा अवल ंब व शापधा चालू रािहयास भिवयात
आमणाला पायब ंद घालण े व शा ंतता थािपत करण े अशय असयाम ुळे
िचरकालीन शा ंतता व स ुरितता थािपत करयासाठी शाकपातीची ती
िनकड आह े. शांततेचा पुरकार करणाया जनत ेया मनातील शाा ंची भीती न
होयासाठी शकपातीया या उपाययोजना क ेया जातील या यवहाय
यना ंना सवतोपरी उ ेजन िदल े जाईल .
जमनीिव लढणाया दोत राा ंचे युहेतू अटला ंिटक सनद ेारा िवशद करयात
आले. झवेट व चिच ल या दोन राम ुखांनी स ंयुरीया काढल ेया या आल े.
झवेट व चिच ल या दोन राम ुखांनी संयुरीया काढल ेया या िनव ेदनामुळे इंलंड
व अम ेरका या ंया य ुिवषयक व ैचारक भ ूिमकेत एकवायता असयाच े प झाल े.
आपली गती तपासा :
. १. अटला ंिटक सन दवर थोडयात मािहती िलहा.

munotes.in

Page 81


संयु रास ंघटना
81 ८.२.१. संयु रास ंघटनेचा िनिम तीचा इितहास
िहटलरया आमणान े दुसया महाय ुाला स ुवात झाली . इंलंड आिण ितया
दोता ंनी युात व ेश केला. ारंभीया काळात िहटलरया िवजयाची घोडदौड स ु
होती तर दोता ंना पराभवाला सामोर े जावे लागत होत े याच व ेळी लकरी हालचालमय े
एकसूता व िवजय ाीसाठी दोता ंया हालचाली स ु झाया . झवेट, चिचल
यांची ॲटला ंिटक महासागरात , यू फौडल ंड देशाजवळ ब ैठक झाली . आपण का लढतो
याची य ेयधोरण े काय , यासंदभात चचा झाली . संयु रास ंघटनेया िनिम तीशी
वैचारक भ ूिमका तयार झाली . १ जानेवारी १९४२ रोजी वॉिश ंटन परषद ेतील ५६
राांनी अ टलांिटक सनद ेला पाठबा िदला . तेहरानया ब ैठकत घटन ेचा तरव म ंजूर
करयात आला . सॅनािसको य ेथे ५० राांया परषद ेत संयु रास ंघटना
थापन करयात आली . २५ एिल १९४५ रोजी जगातील ३६ राांया िनण याया
आधार े संयु रास ंघटनेची अिधक ृतरीया थापना क ेली.
८.२.२.युनोची तव े
युनोया सनद ेचे १९ भाग अस ून १११ कलम े आहेत. युनोया सनद ेया स ुवातीस
युनोचे उि ्ये व तव े मांडलेली आह ेत. ती तव े पुढीलमाण े –
१. सव सभासद राा ंचे सावभौमव समान आह े.
२. युनोया सनद ेमाण े जी ब ंधने /अटीसभासदा ंनी वीकारली असतील ितच े
ामािणकपण े पालन करण े.
३. युनोया य ेक काया स सहकाय करण े.
४. युनोचे सभासद नसल ेली रा े शांतता व स ुरितत ेया धोका िनमा ण नाही याबाबत
ल ठ ेवणे.
५. सभासदा ंनी वत :चे आंतरराीय त ंटे सामोपचारान े सोडवण े.
८.२.३. युनोचे सभासदव
सॅनािसको परषद ेत भाग घ ेतलेया 50 राांना सभासदव द ेयात आल े. नवीन
रााला सभासदव िमळवयासाठी २/३ बहमतान े मायता द ेत असतात . याबरोबर
बड्या सा ंचे एकमत व एक ूण सभासदा ंचे २/३ बहमत याआधार े सभासदव िदल े जात.
याच प तीने एखाा रााच े सभासदव र करता य ेत असत . आज जगातील स ुमारे
१५२ राे १५२ राे युनोचे सभासद आह ेत. आंतरराीय शा ंतता व स ुरितता
िनमाण करयाया काया ला य व अयपण े सहकाय करण े ही सभासद राा ंची
जबाबदारी आह े.


munotes.in

Page 82


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
82 ८.२.३. संयु रास ंघटनेचे मुख घटक
संयु रास ंघटनेचा काय भार सा ंभाळयासाठी िविवध घटक आह ेत. यामय े
महासभा , सुरा सिमती , आिथक व सामािजक सिमती , िवत सिमती , आंतरराीय
यायालय , सिचवालय , युनोया इतर खास सिमया इ . समाव ेश होतो .
१) महासभा :-
युनोमधील सवा त मोठा व महवाचा घटक हणज े महासभा होय . सव सभासद रा
महासभ ेचे ितिनधी असत . येक रााला जातीत जात पाच सभासद पाठिवता य ेत
असे; परंतु या सवा चे एकाच मत अस े. आपया ितिनधचा सव खच संबंिधत द ेशानेच
करावयाचा अ सतो. महासभ ेचे अिधव ेशन वषा तून एकच अस े. आपया ितिनधचा सव
खच संबंिधत द ेशानेच करावयाचा असतो . महासभ ेचे अिधव ेशन वषा तून एकच अस े.
साधारण सट बर मिहयाया ितसया ग ुवारी ब ैठकला स ुवात होत अस े.सेेटरी
जनरल आमसभ ेचे खास अिधव ेशन बोलावत अस े. महास भेचे सव िनणय सभासद
राांना कायद ेशीर ब ंधनकारक अस े. महासभ ेचे काय पुढीलमाण े –
१. आंतरराीय शा ंतता व स ुरितता िटकिवयासाठी उपाययोजना करण े.
२. सभासद राा ंना आिथ क व सामािजक सहकाय करण े आिण यावर द ेखरेख करण े.
३. िवत सिमतीया कामकाजावर िन यंण ठेवणे.
४. संयु रास ंघटनेचा अथ संकप म ंजूर करण े.
५. राांना सभासदव द ेणे, तहकूब करण े िकंवा संघटनेतून काढ ून टाकण े, याबाबत
िनणय घेणे.
६. िन:शीकरण , श िनय ंण, आंतरराीय कायाची अ ंमलबजावणी करण े.
संघटनेया िनरिनराया उपसिमया ंया सभासदा ंची िनवड करण े.
७. युनोया घटन ेत दुती बहमतान े करण े.
युनोची म ुय कचोरी य ूयॉकमये असून युरोप ख ंडात उपकच ेरी िजन ेहा य ेथे आ हे.
मुय कच ेरी अम ेरकेत असती तरी ितच े िनयंण यावर नाही . नॉवचे ीवेलीए य ुनोचे
पिहल े जनरल स ेेटरी होत े.
२) सुरा सिमती :-
युनोया सदय राा ंचे काय कारी म ंडळ हणज े सुरा सिमती होय . आंतरराीय
शांतता व स ुरितता राखयाची जबाबदारी या सिमतीकड े आ ह े. या सिमतीमय े
जगातील बड ्या राा ंचे महवाच े थान आह े. अमेरका, इंलंड, रिशया , चीन ही कायम
राे आहेत इ.स. १९४५ सॅनािसको परषद ेत ासला थानला थान िदल े.
इ.स. १९४९ चीमय े ांती ा ंती होऊन कय ुिनट सरकारन े राीय सरकारला munotes.in

Page 83


संयु रास ंघटना
83 फॉमसा ब ेटावन हाकल ून िदल े. यामुळे अमेरकेने चीनऐवजी फॉमसाला ितिनिधव
िदले. यामुळे अमेरका, इंलंड, ास , फॉमसा , रिशया या पाच राा ंना कायम
सभासद इतर राा ंतून हंगामी ६ सभासद अस े एकूण ११ सभासद झाल े. १७ िडसबर,
१९६३ ठरावान ुसार ह ंगामी सभासदा ंची स ंया ६ ऐवजी १० केली व फॉमसीऐवजी
कयुिनट चीनला ितिनिधव िदल े. यामुळे एकूण १५ सभासद झाल े.
सिमतीची ब ैठक आठवड ्यातून िकमान एकदा यावी . बड्या राा ंचे थान कायमच े
असून या ंया िनण याला महव अस े. कोणयाही िनण यासाठी ८ मतांची गरज यामय े
५ राांचे एकाच मत अस े. एखाा राान े नकाराथ मत मा ंडले तर याला ह ेटो
हणतात . सुरा सिमतीची काम े पुढीलमाण े –
१. महासभ ेला सुरा सिमतीया काया चा अहवाल सादर करण े.
२. सभासद राा ंया शवाढीवर िनय ंण घालयासाठी िनरिनराया योजना
महासभ ेला सादर करण े.
३. िवत राा ंया तायातील द ेशातील िनय ंण ठेवणे.
४. शांततेचा भंग करणाया रााला सामोपचाराचा सला द ेणे. याचा उपयोग झाला
नाही तर स ैय पाठव ून कारवाई करण े.
५. सभासद राा ंपैक कोणी द ुसया राािव तार क ेयास ती समजाव ून घेणे.
बंडखोर रााची आिथ क नाक ेबंदी करण े, बिहकार टाकण े, लकरी का रवाई करण े.
३) िवत सिमती :-
पािहया महाय ुानंतर रास ंघाने जी म ॅडेट पत अितवात आणली होती . या
पतीमय े सुधारणा कन िवत सिमती थापन क ेली. जमन, जपान , इटाली या ंया
वसाहती म ु केया. या द ेशावर द ेखरेख ठेवणे, याची गती कर णे तेथील लोका ंना
अंतगत वायता व वात ंय देणे, यासाठी य ुनोने िवत सिमतीची थापना क ेली.
कामड , टोगोल ँड, सोमालील ँड, पिम सामोआ , टांगिनक , आंडा, माशलबेट इ. देश
िवत द ेश हण ून समजयात आल े. यवथ ेसाठी सिमया थापन क ेया.
१. िवत हण ून या ंयाकड े वसाहती सोपिवल ेया आह ेत, अशी रा े उदा .
बेिजयम , इंलंड, ास , यूझीलंड, अमेरका इटाली इ .
२. यांयाकड े वसाहती नाही पर ंतु जे सुरा सिमतीच े कायमच े सदय आह ेत अशी
राे – रिशया , चीन.
३. आमसभा काही सभासदा ंची तीन वषा साठी िनवड करत अस े ते ५ सभासदा ंचे मंडळ
असे.
munotes.in

Page 84


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
84 िवत सिमतीच े काय /कामे पुढीलमाण े –
१. िवत द ेशाची जबाबदारी सोपिवल ेया राा ंकडून आल ेया अहवालावर चचा
करणे.
२. िवत द ेशाकड ून आल ेया अजा वर िवचार कन उपययोजना करण े.
३. िवत द ेशात सतत भेटी देऊन लोकगतीची पाहणी करण े.
४. िवत द ेशातील राजकय , आिथक, सामािजक गतीची मािहती गोळा करण े.
४) सिचवालय :-
युनोया शासन य ंणेचा किबंदू हणज े सिचवालय होय . यामय े चार हजार नोकरवग
आहे. सिचवालयाया म ुखास स ेेटरी जनरल अस े हणतात . याची न ेमणूक सुरा
सिमतीकड ून होत े. यास पाच कायम सदया ंची मंजुरी िमळायान ंतर आमसभ ेकडून
बहमतान े याची िनवड क ेली जात े. युनोया सव सिमतीया ब ैठकला हजर राहयाचा
अिधकार स ेेटरीला असतो . सिचवालयाची काम े पुढीलमाण े –
१. आंतरराीय शा ंततेस धोका होत असयास स ुरा सिमतीला सा ंगणे.
२. सव उपसिमया ंच म ुख सिचव हण ून काम पाहण े.
३. युनोचे वािषक अहवाल तयार करण े.
४. सभासदा ंया मागणीन ुसार खास अिधव ेशन बोलण े.
५. यायाधीशा ंया न ेमणुकसाठी सभासद रााकड ून नाव े मागवण े.
६. आमसभ ेने काही खास काम े सोपवली तर ती पार पडणे.
७. आवयक तो नोकरवग भरती करण े.
८. सभासद राा ंची वग णी ठरवण े व ती गोळा करण े.
आंतरराीय यायालय :-
आंतरराीय वादत सोडिवयासाठी य ुनोने आंतरराीय यायालय थापन क ेले.
याची म ुय कच ेरी हॉल ंडमधील ह ेग या िठकाणी आह े. सुरा सिमतीया
िशफारसीन ुसार महासभा १५ यायाधीशा ंची िनवड करत े. यांची मुदत ९ वषाची असत े.
१५ यायािधशा ंकडून तीन वषा साठी अय , उपाय या ंची िनवड क ेली जात े.
आंतरराीय यायालयाकड े ामुयान े पुढील जबाबदाया असतात .
१. रााराातील स ंघष व वाद िम टवणे.
२. यायालय आ ंतरराीय कायदा , ढी कायााची म ुलभूत तव े याया साहायान े
तंट्याबाबत िनण य घेत असतात . या व ेळी य ुनोया सनद ेचे पालन , नैितक
जबाबदारी याचमाण े यायालयाच े िनणय संबंिधत राा ंना बंधनकारक आह े. munotes.in

Page 85


संयु रास ंघटना
85 िनणयाची अ ंमलबजावणी क ेली नाही तर स ंबंिधत द ुसया राान े सुरा सिमतीकड े
धाव यावी .
६) आिथ क व सामािजक सिमती :-
मानवाया द ु:खाचे मूळ कारण हणज े सामािजक व आिथ क िवषमता होय .
रााराातील राजकय , सामािजक , आिथक िवषमता ह ेच महाय ुाचे कारण आह े. ही
िवषमता न करयाया हेतूने आिथ क व सामािजक सिमतीची थापना करयात
आली . या सिमतीत एक ूण २७ सभासद आह ेत. आरोय , िशण , मजुरांचे , यापार
इ. अनेक ा ंसदभा त काय करण े. काय करयासाठी अन ेक उपसिमया थापन क ेली,
यास य ुनोको अस े हणतात . या सिमतीया सदया ंची िनवड तीन वषा साठी
आमसाभ ेकडून केली जात े. दरवष १/३ सदय िनव ृ होतात .
७) युनोया इतर खास सिमया :-
१. आंतरराीय मज ूर संघटना
२. अन व श ेती संघटना
३. ३)आंतरराीय श ैिणक , शाीय व सा ंकृितक योजना
४. आंतरराीय नागरी हवाई वाहत ूक संघटना
५. आंतरराीय आिथ क िनधी (I.M.F.)
६. जागितक आरोय स ंघटना (W.H.O.)
७. िव डक स ंघ (I.P.U.)
८. आंतरराीय यापार स ंघटना (I.T.O.)
९. आंतरराीय िनधी (UNICEF)
आपली गती तपासा :
.१. महासभा यावर टीप िलहा .
८.२.४. युनोचे काय
इ.स. १९४५ मये युनोची थापना झाली . युनोया अ ंतगत अन ेक सिमया ,
उपसिमया थापन करयात आया . या सिमतीया मायमात ून युनोने राजकय व
अराजकय वपाच े काय केले.
१) सामािजक काय : युनोने युरो, लॅिटन अम ेरका ख ंडामय े आिथ क पाहणी कन
अनेक उपाययोजना स ुचवया . आिथक प ुनरचना, लोकसंया, अनधाय ,
ादेिशक अडचणी , यासंदभात अन ेक सूचना क ेया. संगी आिथ क मदत क ेली. munotes.in

Page 86


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
86 मानवजातीच े आरोय , वैािनक स ंशोधन याची आकड ेवारी गोळा कन ती िस
केली.
२) आिथ क सुधारणा : आंतरराीय ब ँक, आंतरराीय नाण ेिवधी स ंघटनेची थापना
केली. या संघटनेया मायमात ून गरीब राा ंना आिथ क मदत क ेली. पूरिनयंण,
रोगिनवारण , दळणवळण टपाल यवथा इ . कामे करयात आली . रााराा ंतील
सहकाय वाढवण े.
३) शैिणक स ुधारणा : युनोको या स ंघटनेया तफ अनेक िवाया ना, शैिणक
संथांना िशयव ृया, पुतके, मािहतीपट याची मदत करण े. सभा, संमेलन, भाराव ून
शैिणक जाग ृती िनमा ण करयाया यन क ेला. िफमारा जगातील माणसा ंया
अडचणी समजाव ून घेणे.
४) आरोय स ुधारणा : युनोया सभासद राा ंना रोगा ंया मोफत लसी प ुरवणे. फुकट
औषध े देणे. दूध, इतर प दाथाचे गरबा ंना वाटप करण े. मोफत प ुरवठा कन
आरोयाचा िवकास करयाचा यन करण े. दा, अफू, गांया यासारया मादक
पदाथा या यवसायावर ब ंदी घालण े. समाजाला यसनापास ून दूर करण े. िया ंचे
सोडवण े.
५) कामगारिवषयक स ुधारणा : िविवध द ेशांमये मजुरांया परषदा , सभा घ ेऊन
मजुरांची जाग ृती करण े. यांया स ंखेत वाढ करण े, वेतन व या ंया अडचणस ंदभात
िवचार कन त े सोडिवयाच े यन करण े. बालका ंचे आरोय स ुधारणे. बालका ंना
मोफत अन आिण श ैिणक साधन े पुरवणे. मजुरांना पगार , िवमा, पेशन व सोयी
पुरवणे.
६) शेती सुधारणा : शेती उपादन वाढिवयासाठी य ुनोतफ अनेक उपाययोजना क ेया
जातात . िपकांची वाढ , पूस, जंगलसंवधन यासाठी उपाय करयात आल े. आधुिनक
तांिक श ेतीिवषयक ान प ुरवणे.
७) युाची भावना कमी करण े : जागितक पातळीवर य ुाची भावना कमी करयासाठी
रेड ॉस संघटनेची थापना करयात आली . युानंतर जखमी लोका ंची देखभाल
करणे. युकैांना संरण द ेणे. खेळ संघटनेस मदत करण े. सर समाजाला एक
आणण े. यांया मनात ून युाची भावना कमी करण े.
८) संकृतीचा सार : देशादेशातील सा ंकृितक स ंबंध वाढिवयासाठी सािहय , कला
व सांकृितक म ंडळातफ अनेक कारच े उपम राबवण े. सािहयाच े िनरिनराया
भाषेमये भाषांतर करण े. िवाना ंना एक आण ून संकृतीचा सार करण े.
९) मानवी हका ंची घोषणा : युनोकड े जानेवारी १९४६ मये पिहली तार इराणन े
रिशयािव क ेली. दुसया महा युाया काळात रिशयन फौजा इराणमय े होया .
या माग े घेयास रिशयान े नकार िदला . यामुळे एरनन े आपली तार य ुनोकड े munotes.in

Page 87


संयु रास ंघटना
87 नदवली . युनोया मयथीच े रिशयान े फौजा माग े घेतया. हा युनोचा पिहला
िवजय होय .
१०) अरब-इायल करण : पािहया महाय ुानंतर प ॅलेटाईनचा द ेश
मॅडेटपतीन ुसार इ ंलंडया तायात िदला . इंलंडने जाहीर क ेले क, जगातील सव
युंसाठी प ॅलेटाईनचा द ेश िदला जाईल . यानुसार म े १९४८ मये इायल ह े
युंसाठी वत ं रा िनमा ण केले. यामुळे यू-अरब या ंयात स ंघष सु झाला .
युनोला समाधानकारक उपाययोजना करता आया नाहीत .
११) भारत -पाकतान या ंयातील वाद : युनोमय े सवात जात गाजल ेला आिण
अािप न स ुटलेला वाद हणज े भारत -पािकतानवाद होय . इ.स. १९४७ मये
कामीरचा द ेश भारतात समािव करयात आला . पािकतानन े टोळीवाया ंया
वपात लकर कामीरमय े पाठवल े. दोही द ेशांत यु सु झाल े. भारतीय
लकराकड ून हा द ेश मु होत असतानाच य ु बंदीचे आदेश िदल े. यामुळे तो
अािप स ुटला नाही .
१२) जपान -कोरया स ंघष : युनोमय े अय ंत गाजल ेला दुसरा स ंघष हणज े जपान -
कोरया स ंघष होय. महायुांया व ेळी जपानन े िया िज ंकून घेतला.कोरयाया
मु लढ ्याया व ेळी अम ेरका-रिशया या ंया कोरयात आया होया . कोरयाया
वातंयासंदभात एक किमशन पाठवल े: परंतु रिशयान े याया द ेशात य ेयास
नकार १९५० मये उर कोरयान े दिण कोरयावर हला क ेला. हणज े एक
करे रिशयान े अमेरकेबरोबर य ु पुकारल े. दिण कोरयान े युनोकड े तार क ेली.
यामुळे रिशयान े अिमतीया कामकाजावर बिहकार टाकला . शेवटी समझोता
होऊन ह े करण िमटल े.
आपली गती तपासा :
.१. युनोचे काय सांगा .
८.३. सारांश
पिहया महाय ुानंतर पराभ ूत जे तह लादल े होते, यातूनच स ुडाचे राजकारण स ु
झाले. यातून हक ुमशहाचा उदय झाला . यांनी वंशेष, साायवाद यात ून दुसरे
महायु सु झाल े. ते यु िज ंकयासाठी लकरी व राजन ैितक कारवाया स ु झाया .
युनोने राजकय व अराजकय वपाच े काय केले आहे.
जमनीया पराभवान े पािहया महाय ुाचा श ेवट झाला . जागितक शा ंततेसाठी
ासमधील प ॅरस या िठकाणी शा ंतता परषद भरवयात आली . या परषद ेमये शू
गटातील ितिनधीला बोलावयात आल े. दोत राा ंनी सव युाची जबाबदारी जम नी
आिण ितया दोत राा ंवर टाकली . या शा ंतता परषद ेमये हसा यचा तह , सट
जामनचा तह , युलीचा तह करयात आला याबरोबर रास ंघाची थापनाही क ेली.
रास ंघाने राजकय व अराजकय काय मोठ्या माणात क ेले. munotes.in

Page 88


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
88 ८.४.
.१. रासंघाया काया चे मूयमापन करा .
.२. रासंघाया अपयशाची करण े सांगा.
.३. संयु संघटनेया िविवध घटना ंची मािहती ा .
.४. युनोया काया चा आढावा या .
८ .५ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग



munotes.in

Page 89

89 ९
डॉ. सन य ेत सेन आिण चीन
घटक रचना
९.०. उि्ये
९.१. तावना
९.२. चीनमधील रावादी चळवळी
९.२.१. बॉसर ब ंडाची कारण े व परणाम
९.२.२. बॉसर ब ंडाची कारण े
९.२.३. बॉसर ब ंडाचे कारण े
९.३. १९११ या िचनी राया ंतीची कारण े व परणाम
९.३.१. चीन राया ंतीची कारण े
९.३.२. इ.स. १९११ या राया ंतीचे परणाम
९.४. डॉ. सन-येत-सेनचे काय
९.५. सारांश
९.६.
९.७ संदभ
९.०. उि ्ये
या कर णाचा अयास क ेयानंतर िवाया स
 बॉसर ब ंडािवषयी चचा करण े,
 चीनया राया ंतीया कार णािवषयी मािहती सा ंगणे.
 डॉ.सन-येत-सन या ंचे जीवन काय याचा आढाव घ ेणे.
 युआन-िश-काईया काया चा आढावा घ ेणे.
 चीनमधील कोिम ंगटांग (राीय सरकार ) याची मािहती घ ेणे.
 चीनमधील कोिम ंगटांग व कय ुिनट या ंयातील स ंघषाचा अयास करण े.
munotes.in

Page 90


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
90 ९.१. तावना
परिकया ंया िव चीनमय े रावाद जाग ृत होऊन यात ूनच वात ंय चळवळ स ु
झाली. यातून अफ ू यु, तायिप ंग बंड, बॉसर ब ंड इ. महवप ूण घटना घडया . इ.स.
१९११ मये डॉ.सेनया न ेतृवाखाली चीनमय े जासाक थापन झाल े; परंतु युआन
िशकाई यान े जासाक न कन प ुहा राज ेशाही थािपत करयाचा यन क ेला.
जासाकाच े नेतृव चँग-कै-शेक यांनी केले. यांनी कय ुिनटा ंना दडपशाहीया मागा ने
संपिवयाचा यन क ेला. याला माओन े खर िवरोध क ेला. यातून चीनमय े यादवी
यु सु झाल े.
९.२. चीनमधील रावादी चळवळी
राीय सरकारच े (कोिमंगटांग पाच े) नेतृव चँग-कै-शेक केले. याच व ेळी इ.स. १९२१
मये कय ुिनट पाची थापना चीनमय े झाली . या पान े माओया न ेतृवाखाली
सााीचा स ंघष सु केला. कयुिनट पाचा उदय झाला . याने पासाठी लाल
सेनेची थापना क ेली. लालस ेनेची थापना करताना उ ेश, संघटन याचा िवचार क ेला.
कोिमंगटांग पाचा उदय डॉ .सेनया न ेतृवाखाली झाला तर अत च ँग-कै-शेकया
नेतृवाखाली झाला . चँग-कै-शेक अन ेक धोरणा ंमुळे राीय सरकारला अपयश आल े.
९.२.१. बॉसर बंडाची कारण े
इ.स. १८९८ मये कुआंग हा राजा होता . याचा म ंी का ंग-यु-वी हा होता . याचा भाव
राजावर होता . कांगने ११ जून ते १३ सटबर अशा श ंभर िदवसा ंया स ुधारणा क ेया.
मांचू सेमये मांडारीन जमात अय ंत भावशाली होती . ती जमात न करायची
यासाठी नवीन तणा ंना रायकारभारात वाव िदला . यामुळे कुआंगने सव सुधारणा र
कन सा अटळ करयाया यन क ेला. व कांग-यु-वी व च ेन-फू यांनी सुधारणा
करयाचा यन क ेला. चेन-फूने इंजी ंथाचे चीनी भाष ेत पा ंतर कन या ंथाचे
ान समाजात पोहचिवया चा यन क ेला. कांग यान े समाजात बदल घडिवल े. यामुळे
लोकजाग ृतीचे काम झाल े व याच पा भूमीवर बॉसर ब ंड झाल े.
९.२.२. बॉसर ब ंडाची कारण े
१) आिथ क कारण े
अ) साायवाा ंया िवरोधी अस ंतोष –
चीनया द ुबळेपणाचा फायदा घ ेऊन परकय राा ंनी थम यापारी सवलती िमळिवया
व नंतर चीनमय े आपली भाव ेे िनमा ण करयास स ुवात क ेली. साायवादी
राांनी चीनच े आिथ क शोषण करयास स ुवात क ेली. इ. स. १८६० मये पेिकंग
करार, इ.स. १८५८ टीएटीनचा करार झाला . यामय े चीनवर मोठ ्या माणात
आिथक खंडणी लादली ग ेली. परकय सा ंना िवरोध करयाची िथती चीनची नहती .
यामुळे परकय सा ंची अर ेरावी चीनला सहन करावी लागली होती . परकय लोक चीनी munotes.in

Page 91


डॉ. सन य ेत सेन आिण चीन

91 जनतेला त ुछतेने वागवत होत े. अथयवथाही द ुबळी झाली होती . तसेच िती
धमसारका ंनी धम सार स ु केला. चीनी जनतेला धम साराया अटी द ूर करण े शय
झाले नाही . कारण य ुरोिपयन लोका ंचे वचव वाढल े होते. या सव घटना ंना मा ंचू सा
जबाबदार आह े अस े लोका ंचे मत िनमा ण झाल े. इंजांनी दळणवळणाया स ुिवधा
िनमान क ेया. रेवेमाग, रेवेथानक , रते, पोट ऑिफस , कालव े काढल े. अशा
अनेक सुधारणा क ेया. िचनी लोका ंचा यापार नदी , कालव े यांयामाफ त चाल े, पण
जेहा इंजांनी दळणवळणाची साधन े तायात घ ेतली त ेहा या ंयावर जकात लादयात
आली . यामुळे दळणवळण करण े चीनला तोटयाच े वाटू लागल े. यामुळे चीनी लोका ंनी
यापार बंद केला. यामुळे जनत ेत उठाव िनमा ण झाला .
२) राजकय करण े
िचनी जनता ढी , परंपरा, अंधा यात ग ुरफटल ेली होती . िचनी लोक मागासल ेले
होते. तो द ेश अगत होता . िनसगा त या घटना घडतात या घटना ईर घडिवतो
असे यांचे मत होत े. तसेच आध ुिनक शसामी , तंान ह े चीनजवळ नहत े. मांचू
सा ही ईराया क ृपेने आहे अशी िवचारसरणी या लोका ंची होती . परंतु मांचू सा ही
कमकुवत झाली व या स ेवर इ ंजांचे वचव िनमा ण झाल े. , ितगामी व
अकाय म मा ंचू घरायािवषयी लोका ंया मनात राग , ेष, घृणा िनमा ण झाली . हणून
यांनी मांचू सेचा शेवट करयासाठी उठाव क ेला.
३) धािमक कारण े
िन िमशनयानी िन धमा चा सार मोठ ्या माणत स ु केला. धमसारका ंना
धमसार करयास परवानगी िदली . चच बांधणे, यांना जिमनी द ेणे यामुळे िचनी जनता
संत झाली . (१) िचनी लोका ंचा गट (२) िन गट , हे दोही गट आपला धम े
मनात होत े. दोघांनी एकम ेकांना टीका करयास स ुवात क ेली. िचनी लोका ंया मत े –
िती लोक ह े रानटी आह ेत, ते िचनी लोका ंया िया व म ुले पळव ून नेतात व न ंतर
यांचे डोळे, दय काढतात व यापास ून औषध े बनवतात . तेच औषध चीनमय े आण ून
िवकतात . यामुळे िचनी लोक स ंत झाल े व यात ून या ंनी परिकया ंया िवरोधात उठाव
केला.
४) रावादाचा उदय
िन लोका ंनी धम सार करयास स ुवात क ेली. परंतु िचनी लोका ंना हा धम सार
नको होता . कारण िचनी स ंकृती ही सव े संकृती आह े. ितची जपण ूक केली पािहज े
असा रावाद चीनमय े िनमा ण झाला . जर िचनी लोका ंना धम , जात, संकृती
िटकवायची अस ेल तर िन लोका ंना न क ेले पािहज े, तरच स ंकृती िटक ून राहील .
यामुळे एक स ंघष िनमाण झाला व इ.स. १९०० मये बॉसर ब ंड झाल े.

munotes.in

Page 92


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
92 ५) युाला स ुवात
युाला स ुवात शाट ुंग ांतात झाली . याचमाण े शासी , पाली इ . ांतात उठाव
झालेला िदस ून येतो. जून १९०० मये जमन राजद ूताच ख ून व यान ंतर २० जून
१९०० रोजी य ुाला स ुवात झाली . परकया ंनी संयु मोिहम ेने िटनटीया शहरावर
हला चढिवला व त े शहर तातात घ ेतले. नंतर पेिकंगवर हला चढिवला . १४ ऑगट
रोजी परकया ंनी पेिकंग शहरामय े वेश केला. २४ िडसबरला परकया ंनी मा ंचू
राजाकड े १२ कलमी योजना पाठिवली व शेवटी दोघा ंयात ७ सटबर १९०१ मये
वाटाघा टी झाया . यातूनच बॉसर करार झाला . परकया ंनी १७ सटबर १९०१ मये
आपल े लकर पाठीमाग े घेतले.
९.२.३ . बॉसर ब ंडाचे परणाम
१) बंडाची च ंड िकंमत मोजावी लागली –
७ सटबर १९०१ मये करार झाला . या करारामय े चीनच े सावभौमव न क ेले होते.
उठावाया ांतातील कामगारा ंना कामावन कमी क ेले. ३३ कोटी ख ंडणी लादयात
आली . यावर ४ टके याज आकारल े. ही खंडणी चीनला द ुबळी करणारी होती . अमाप
संपी परकया ंनी नेली.
२) मांचू सेवर बंधने व अपमािनत जीवन –
करवस ुलीचा अिधकार न झाला होता . जे परकय वकल होत े यांया स ंरणाची
जबाबदारी , राजाच े सावभौमव न क ेले. परकय अिधकाया ंचे व चव िनमा ण झाल े.
हणज ेच मांचू सेचे गुलामगीरीसारख े जीवन झाल े होते. लकर न क ेले हणज ेच सव
बाजूंनी िचनी सरकारवर ब ंधने लादली .
३) मु यापार धोरण –
अमेरकेने हे धोरण वीकारल े. चीनमय े यापारी प ेठ िनमा ण करयासाठी म ु यापार
धोरण वीकारल े, चीनमय े साायिवतार झाला होता . इ.स. १८९९ या आिथ क
मंदीमुळे अमेरकेला तोटा झाला . यामुळे १९०१ मये चीनमय े मु यापार करयात
येईल, सवाना कर सारखाच अस ेल. जॉन ह ेथ या अम ेरकेया पररा म ंयाने
परपक े काढली . यानुसार सवा ना समान कर लादयात आल े.
आपली गती तपासा :
.१. बॉसर ब ंडाची कारण े व परणाम सा ंगा.
९.३. १९११ या िचनी राया ंतीची कारण े व परणाम
इ.स. १८४२ -६० या काळात अफ ू युे झाली यात चीनचा पराभव झाला . परकया ंचे
वचव चीनमय े िनमाण झाल े. िचनी लोक ह े आपली स ंकृती, आपली जमात , जात ही munotes.in

Page 93


डॉ. सन य ेत सेन आिण चीन

93 इतरांया प ेा े मानणार े होते. व याच कार े परकयही आपली स ंकृती े
मानणार े होते. यावन वाद स ु होता . इंलंड, ास , अमेरका व जपान या ंनी आपल े
वचव चीनमय े िनमाण करयास स ुवात क ेली.याला जबाबदार मा ंचू सा आह े. या
सेया िवरोधात तायिप ंग बंड, इ.स. १९०० चे बॉसर ब ंड, १०० िदवसा ंया
सुधारणा इयादी घटना ंया मायमात ून जनत ेने उठाव क ेला. इ.स. १९०५ मये
परकय िश ण घेयास स ुवात क ेली. यामुळे परकया ंचा लोकशाही रायकारभार
अयासाला ग ेला. या नया गटान ेच मांचूची सा न करयाची भ ूिमका घ ेतली. मांचू
सा न करयासाठी व लोकशाही राय िनमा ण करयासाठी लोका ंनी एक झाल े
पािहज े, यासाठी शाट ुंग ांतात क ुआंग या िठकाणी १० ऑटोबर इ .स. १९११ रोजी
उठाव झाला . तो उठाव हणज े इ.स. १९११ ची राया ंती होय . या ा ंतीची कारण े
पुढीलमाण े –
अ) चीनी राया ंतीची कारण े
१) अकाय म व द ुबल मांचू सा –
रायकारभारात या व ेळी गधळ िनमा ण होत असतो या व ेळी याला जबाबदार ती
सा असत े. चीनमय े जे मांचू घराण े होते या घरायाच े राजे अकाय म व द ुबळ होत े.
यांचे रायकारभारात ल नहत े. ते चैन, िवलासात द ंग होत े. यामुळे रायय ंणेत
गधळ िनमा ण झाला . करवस ुलीया पतीला राजा व जनता या ंयात भ ेद िनमा ण
करयास अिधकारी वग जबाबदार होता . मन मान ेल तेवढा कर वस ूल करत असत .
हणून जनता त झाली होती . यासाठी मा ंचू सेचा शेवट झाला पािहज े या िवचारात ून
रावाद िनमा ण झाला व याचा फायद अ डॉ . सेन घेतला व जासाक राय िनमा ण
करयाचा यन क ेला.
२) सुसज लकराचा अभाव –
रायकारभारात राजाच े ल नहत े. यामुळे सव ाचार िनमा ण झाला . लकरी
अिधकारी च ैनी व िवलासी जीवन जग ू लागल े. राजाच े सैय, लकरी अिधकारी कशा
कारच े आहेत याची मािहती राजाला नहती . याचमाण े लकरावर ल क ित नह ते.
याचमाण े लकराला िशणही नहत े. चीनमय े चंड लोकस ंया होती . याचा
उपयोग राजाला करता आला नाही . लकर ह े अकाय म असयान े इ.स. १८४२ ते
६० या काळात झाल ेया अफ ूया य ुात चीनचा पराभव झाला . याचमाण े इ.स.
१८९४ -९५ चीन-जपान य ुात परा भव झाला . या पराभवाच े जनत ेला च ंड दु:ख झाल े
होते. इ.स. १९०० मये बॉसर ब ंडाचा पराभव झाला . याला मा ंचू लोका ंया मनात
अंध ेमुळे असा समज झाला क , देवानेच हा कोप घडव ून आणला आह े. देवालाच
मांचू सा नको आह े. यातूनच राया ंती झाली .

munotes.in

Page 94


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
94 ३)आरोय व जाच क कर –
चीनमधील वाढया लोकस ंयेला आल घालयासाठी सरकारकड े कोणयाही
उपययोजना नहया . यामुळे चंड माणात आरोयात िबघाड झाला . तसेच रोगराई
िनमाण झाली . याकड े मांचू सरकारन े ल िदल े नाही. परिकया ंया वच वामुळे लोका ंना
चंड माणात कर ावा ला गत अस े. करामय े वाढ झाली . यामुळे रायकारभारात व
जनतेत गधळ िनमा ण झाला . नवे कर सन े घेट असत . यासाठी लोका ंनी शेती, घरे
िवकली , कज काढल े तरी कर आह ेतच यासाठी मा ंचू सेचा शेवट करण ेच योय आह े ही
िवचारसरणी िनमा ण झाली ,
१) पााय िवचारा ंची ओळख –
कांग-यु-वीने मोठ्या माणत सामािजक स ुधारणा आणया . तसेच िशणासाठी नवीन
सुधारणा क ेया. तण िपढीला एक आणल े व या ंना परकय ानाबरोबर भौितक
ानाची ओळख कन िदली . यामुळे आध ुिनक, ान व लोकशाहीवादी तव या ंना
िमळाल े. परकय िशण घ ेयासाठी जो वग परदेशात ग ेला होता यान े तेथील
रायकारभार , कोलाशाही पत पािहली व त े ान आमसात कन त े पुहा चीनमय े
आले. मांडारीन जमातीला रायकारभारात जात थान होत े. या वगा ला
राकाराभारात ून कमी क ेले व मा ंचू सेने तण िपढीला रायकारभारात थान िदल े.
या वगा ने समाज -एकप रायकारभाराची पत अवल ंिबली व समाजात बदल
घडिवला .
२) थला ंतरत िचनी तणा ंचा भाव –
चीनची आिथ क परिथती िबकट होऊ लागली . तेचा िचनी लोक मोठ ्या माणात
परदेशात जाऊन राह लागल े. थला ंतराचा कायदा कन परकया ंनी िचनी लोका ंना
पुहा ची नमय े पाठिवल े. व जेहा परद ेशातून िचनी नागरक चीनमय े आल े तेहा ह े
लोक ा ंितकारी िवचारान े ेतीत झाल े. परदेशातील परिथती या ंना योय वाटत होती .
यांनी चीनमय े येऊन आपल े िवचार आपया िमम ंडळना सा ंिगतल े व चीनमधील
समाजामय े ांतीचे बीज प ेरले गेले. यांचा भाव चीनमय े िनमाण झाला .
३) चीनची आिथ क दुरवथा –
जे परकय चीनमय े आल े होते ते संपी ा करयासाठी आल ेले होते व या ंनी
चीनमय े आपल े व चव िनमा ण केले. यामुळेच बंड, उठाव ह े घडून आल े. हे बंड
परकया ंनी मोड ून काढल े. जी युे झाली यात चीनचा पराभव झायान े चीनवर ख ंडणी
लादयात आली व याम ुळे चीनची अथ यवथा ढासळली . तसेच परकया ंनी जाचक
कर जनत ेवर लादल े. यातच चीनमय े दुकाळ पडला . यामुळे गरबी वाढली व
अथयवथा प ूणपणे ढासळली . यामुळे लोका ंयात अस ंतोष िनमा ण झाला व या ंनी बंड
पुकारल े.
munotes.in

Page 95


डॉ. सन य ेत सेन आिण चीन

95 ४) तुंग-िमंग-हई संघटनेचे काय –
या स ंघटनेची थापना डॉ .सेन यांनी चीनमय े लोकशाहीच े राय िनमा ण करावयाच े
होते. सवानी मदत क ेली. हणज ेच तण वग , रायकारभारातील अिधकारी वग , माजी
सैिनक वग इयादी िचनी बा ंधव परद ेशात होत े, यांयाकड ून डॉ.सेन यांनी आिथ क मदत
िमळिवली . इ.स. १९०५ , इ.स. १९०६ , इ.स. १९०७ , इ.स. १९०८ , इ.स. १९०९ व
इ.स. १९१० या काळामय े संघटनेचे उठाव क ेले, पण याला अपयश आल े. या
पराभवाची कारण े शोध ून यावर उपाय योजल े. यामुळे यान ंतर इ.स. १९११ या
राया ंतीचा िव जय झाला .
ब) सन १९११ या राया ंतीचे परणाम
१) सन १९११ या राया ंतीने इ.स. १६४४ पासून चालत आल ेली घरायाची
राजवट स ंपुात आणली .
२) चीनमय े जासाकाची थापना झाली . चीन ह े आिशया ख ंडातील पिहल े १
जानेवारी १९१२ जासाक रा बनल े. परंपरागत राययवथ ेचा याग कन
जनतेने पााय नवी जासाक शासनयवथा वीकारली .
३) उर चीनमधील राजकय यवथ ेत िवकळीतपणा आला होता . तेथील बहत ेक
ांतात लकरी न ेयांनी आपली वत ं राजवट थापन क ेली. डॉ.सन-यत-सेनने
दिण ेकडील रायात ऐय िटकिवल े.
४) डॉ. सेनचे गणरायाची राजधानी नानिक ंग हावी अस े हणण े होत े. पण
युआन-िश-काईन े गणरायाची राजधानी प ेिकंगमय े ठेवली.
आपली गती तपासा :
. १. १९११ या तीन राया ंतीची करण े सांगा.
९.४. डॉ. सन-येत-सेनचे काय
इ.स. १९१९ या िचनी राया ंतीचे जनक डॉ .सन-यत-सेन हे होय. डॉ. सेनने
परिकया ंया व मा ंचू राजवटीया िवरोधात स ंघष कन जासाक राजवट थापन
केली. डॉ. सेनचे िवचार राजकय सामािजक परवत नाचे होते. यांनी आपया जीवनात
तीन तव े मांडली होती . डॉ. सेनने ांतीसाठी ज े काय केले यांचे ांतीपूव,
ांतीकाळातील व ा ंतीनंतरचे काय हे महवाच े काय होय. यासाठी िविवध द ेशात
असणाया िचनी लोका ंकडून आिथ क मदत घ ेऊन याया आधार े ांती घडव ून
आणली .

munotes.in

Page 96


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
96 १) डॉ.सेनचा परचय :
इ.स. १९११ या ा ंतीचा जनक व रावादाचा िनमा ता डॉ .सन-यात-सेन होय . यांनी
मांचू सेचे ३०० वष असणार े अितव न क ेले. चीनमय े जासाक , रावाद
याचा सार यन क ेला. तसेच लोकशाहीचा जनक . चीनला परप ूण करयाचा
सवतोपरी यन क ेला. वांगटुंग ांतातील िशऑबशान या ख ेड्यामय े ताई-िजआ ंगचा
जम सन १८६६ मये झाला . सन-यत-सेनचे वडील सना ताओ क ुआंग हे आपया
(गरीब) परिथतीम ुळे सेनला िशण ा करयाची स ंधी देऊ शकल े नाहीत . परंतु सन-
यत-सेनचा मोठा भाऊ हवाई ब ेटावर नोकरी करत होता . हणून १४ वषाया स ेनला
ितकड े पाठिवयात आल े. इ.स. १८८२ ला परत आयावर हा ँगकाँग व क ॅटोनमय े
उच िशण प ूण झाल े. इ.स. १८८६ -८७ मये वैकशााचा अयास हा ँगकाँग येथे
पूण केला.
डॉ. सेन यांनी मकाव या ब ेटावर व ैकय यवसाय स ु केला. गोरगरीब यना मोफत
औषधोपचार करत असत . याचबरोबर लोकशाही िवचारा ंचा सार क ेला. यांनी अन ेक
संघटना तयार क ेया व ा ंतीला ार ंभ केला. इ.स. १८९५ मये ांतीया काया ला
सुवात क ेली. इ.स. १८९४ ला िचनी -पुनथान सिमती थापन क ेली. (िशंग-युंग-
हई) सन १८९५ मये कॅटोन सरकार आपया तायात घ ेयाचा कट रचला पण तो
फसला . यामुळे काही काळ द ेशयाग करावा लागला . तेथून ते जपानला ग ेले. नंतर
अमेरका व त ेथून युरोपात जाऊन वातय क ेले. तेथे यांना पकडयात आल े पण
यांया भ ूतपूव िशकाया मदतीन े सुटका झाली . सेन परद ेशी असल े तरी चीनमधील
भूतपूव चळवळशी या ंनी सतत स ंबंध ठेवला व स ंघष हा चाल ूच ठेवला.
२) डॉ. सेनची ा ंती काया ला स ुवात
डॉ. सेन यांनी इ.स. १८९५ मये काया ला स ुवात क ेली. यांनी अन ेक ा ंितकारी
संघटना थापन क ेया. ांतीला स ुवात करायची अस ेल तर रावाद हा िनमा ण
झाला पािहज े. रावा दाचा सार करायचा अस ेल तर िशा स ंघटना या िनमा ण झाया
पािहज ेत हण ून िती िमशनया ंनी शाळा स ु केया व िन धमा चा सार करयास
सुवात क ेली. तेहा स ेनसमोर पिहली अडचण मा ंचू सा ही होती . यामुळे मांचू सेचा
शेवट करयासाठी यान े तुंग-िमंग-हई या स ंगतानेची थापना क ेली.
सन १८९५ मये ांती कन क ॅटोन ह े शहर तायात घ ेतले व म ुख िठकाण न ेमले.
इ.स. १८९४ -९५ मये चीन-जपान य ु झाल े. या युात चीनचा पराभव झाला . या
सवाला मा ंचू सा हीच जबाबदार आह े. यामुळे मांचू सा हीच न केली पािहज े. मांचू
सेया िवरोधात हालचाली स ु केया. यामुळे डॉ. सेनला द ेशातून हपार क ेले.
यांची जपान , अमेरका, युरोप या द ेशात म ंती केली. डॉ. सेनने युासाठी आवयक
असणारा आिथ क िनधी हा परद ेशात ज े िचनी लोक थाियक झाल े होते, यांयाकड ून
गोळा केला. युसािहय गोळा क ेले व यात ूनच ा ंतीची वाटचाल क ेली.
munotes.in

Page 97


डॉ. सन य ेत सेन आिण चीन

97 जपानमय े जेहा डॉ . सेन गेले तेहा या ंनी वेषांतर केले व वत :चे सेन हे नाव बदल ून
नकायामा या नावान े वातय क ेले व जपानमध ून तंानाच े िशण घ ेतले. ते अमेरकेत
राहन य ुाची स ूे हलवत होत े. नंतर या ंना अम ेरकेतून चीनमय े बोलिवल े. चीनमय े
ांतीसाठी त ंान िशण शाळा स ुर केया व ा ंतीची वाटचाल स ु केली.
३) डॉ. सेनची तीन राजकय तव े (िवचार )
डॉ. सेन यांचे जीवन म ंतीचे होते. या ा ंतात त े जात या ा ंतातील राय कारभाराची
पत त े ब घ त . तसेच राज ेशाही व लोकशाही या पती कशा कार े वेगया आह ेत
यासाठी या ंनी तीन तवा ंचा मोठ ्या माणात िवचार क ेला : १) रा ेम २) जासाक
३) सायवाद . लोकशाही राजसा ही असली पािहज े असे डॉ. सेन यांना वाटत होत े.
हेच िवचार िचनी जनत ेला समजावल े पािहज ेत. यासाठी पााय िवचारसरणी , ंथलेखन
व िशण या ंचा सार क ेला. याचा भाव जनत ेवर पडला . राजकय तव े जी िनमा ण
झाली ती समाजापय त पोहचिवली पािहज ेत.
१) रावाद : या तवाला महवाच े थान द ेयात य ेते. जर य मये रा ेम/
रावाद िनमा ण झाला , तर देशाची उभारणी क शकत े. मांचू सेिव लोका ंया
मनात ेष, ितरकार , राग, घृणा, असंतोष िनमा ण झाला . याचा फायदा डॉ . सेननी
घेतला. रावाद िनमा ण केला तर आपण द ेशाची उभारणी क शक ू. मंतीया
वेळी या ंनी पिहल े क, युरोप हा रावादाम ुळे बदलला होता तर आपला द ेश का
बदलू न ये व यात ूनच द ेशात रावाद िनमा ण केला आिण लोका ंना ा ंतीकड े
झुकवले.
२) लोकशाही : चीनची राजसा ह े चीनया द ुरवथ ेचे मुय कारण आह े. यामुळे डॉ.
सेन यांनी चीनमधील राजसा न कन लोकशाही िनमा ण करयच े ठरिवल े व
यासाठी लोका ंचा य व अय सहभाग असावा . तसेच सव सा लोका ंया
हाती द ेयाचे ठरिवल े. पण त े लोका ंया मनावर ठसिवयाची ;लोकशाही
राजवटीसाठी काही टप े िनमाण कराव े लागल े.
१) लकरी शासनयवथा िनमा ण केली.
२) लोकशाही िशण द ेयास ार ंभ केला.
३) लोकशाहीच े वातावरण लोका ंया मनात िनमा ण करावयाच े असे डॉ. सेन यांचे मत
आहे.
४) रायकारभाराच े बहस ंय लोका ंना थान िदल े.
५) लोकशाहीचा सार करण े असे ठरिवल े होते.
३) समाजवाद : लोकांया जीवनमानात स ुधारण घडिवण े. जी समाजा त संपी आह े
ती सवा ना सारखी आली पािहज े. येकाला सारयाच वपाची श ेतीची वाटणी
करावी . munotes.in

Page 98


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
98 गरीब-ीमंत हा भ ेट न क ेला. सवाना समान वागिवल े पण मा ंचू स ेमये उच
अिधकारी वग होता, हणज ेच मांडारीन वगा चे लोक होत े. रायकारभारात याच लोका ंचे
वचव होत े याम ुळे संपीच े कीकरण य लोका ंकडे झाल े होते. तो वग समृ होता व
समाजात द ुसरा वग होता तो गरीब -दरी लोका ंचा होता . समाजात म ुठभर लोका ंया
हातात सा होती व बहस ंय लोक ह े सामाय होत े. डॉ. सेन यांनी समाजातील
दुरवथा न क ेली व सवा ना सारयाच कारच े अिधकार िदल े. सारया माणात
संपीच े वाटप क ेले.
४) डॉ. सन-यत-सेनचे काय
१) डॉ. सेन यांनी थम समाजाच े परवत न /बोधन करयास स ुवात क ेली. लोकांया
मनातील ढी , परंपरा, अंधा या गोी काढ ून टाक ून नवीन िवचार समाजास
आमसात करावयास लावल े.
२) कुशल स ंघटना ंसाठी िशण क े उभारयात आली . कारण अशा स ंघटनेचा अभाव
होता. डॉ. सेन यांनी कुशल स ंघटना ही िनमा ण केली.
३) डॉ. सेन यांचा आिथ क उभारणीत महवाचा वाटा होता . डॉ. सेन जेहा म ंती करत
होते तेहा त ेथील थाियक िचनी तणा ंकडून या ंनी आिथ क िनधी गोळा क ेला.
याचा फायदा ा ंती करयास झाला .
४) दिण ेत युआन-िश-काई याला राायपद िदल े. आपापसात व ैर नको हण ून डॉ.
सेन यांनी राायपद य ुआन-िश-काईला िदल े.
५) कॅटोन य ेथे कोिम ंगटांग पाची थापना क ेली.
आपली गती तपासा :
.१. डॉ. सेनया काया चे मूयमापन करा .
९.५. सारांश
इ.स. १९११ मये डॉ. सेनया न ेतृवाखाली जासाकाची िनिम ती झाली ; परंतु
वाथ य ुआन-िश- काई आपया हाती सव सूे घेतली. जासाकाचा श ेवट कन
पुहा चीनमय े राजेशाही स ु केली. या वेळी जगात पिहल े महाय ु सु झाल े. या
संधीचा फायदा घ ेऊन जपानन े आपल े वचव चीनमय े िनमाण करयाचा यन क ेला.
जमनीचे स व अिधकार िमळाव ेत व चीनमय े अनेक सवलती ा कन घ ेयासाठी
जपानन े चीनकड े २१ मागया सादर क ेया . युआन-िश-काईन े या माय क ेया.
पािमाया ंया वच वामुळे आपया द ेशाची आिथ क गती होऊ शकत नाही . चीनमय े
वैािनक व व ैचारक नविवचार िनमा ण झाला . याचा परणाम हणज े ४ मे १९१९ ची
चळवळ झाली . याबरोबर चीनमधील मा ंचू सेचा शेवट झाला .
munotes.in

Page 99


डॉ. सन य ेत सेन आिण चीन

99 ९.६.
.१. सन-यत-सेनचे १९११ या ा ंतीतील योगदान सा ंगा ?
.२. १९११ या ा ंतीची करण े व परणाम सा ंगा ?
.३. कोिमंगटांग व कय ुिनट पातील यादवी प करा ?
८.७ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग



munotes.in

Page 100

100 १०
महामा गा ंधी आिण भारत
घटक रचना
१०.० उि्ये
१०.१ तावना
१०.२ भारतीय राजकारणातील गा ंधीजचा उदय
अ.गांधीजच े ारंिभक सयाह
ब.अिहंसा
क.चंपारय
ड.अहमदाबाद िगरणी स ंप
इ) खेडा सयाह
१0.३ १९२० ची असहकार चळवळ
अ) रॉलेट ॲट
ब) जािलया नवाला बाग हयाका ंड
क) िखलाफत चळवळ
ड) असहकाराचा ठरावअसहकार चळवळीच े महव
१0.४ वराय पाची थापना व काय
१0.५ सायमन किमशन
१0.६ नेह रपोट
१0.७ कॉंेसची स ंपूण वात ंयाची मागणी
१0.८ सिवनय कायद ेभंग चळवळ (१९३० -३४)
अ) सिवनय कायद ेभंग चळवळीचा काय म
ब) दांडी याा
क) आंदोलनाचा द ुसरा टपा
ड) पिहली गोलम ेज परषद
इ) गांधी-आयिव न करार
ई) दुसरी गोलम ेज परषद munotes.in

Page 101


महामा गा ंधी आिण भारत

101 उ) पुणे करार
ऊ) सिवनय कायद ेभंग चळवळीचा श ेवट
१0.९ १९३५ चा कायदा
१0.१० दुसया महाय ुाया काळातील वात ंय चळवळ : िस योजना
१0.११ चले जाव चळवळ (१९४२ )
अ) १९४२ या चळवळीच े वप
ब) वधा ताव
क) सी.आर. फॉय ुला ३० जून १९४४
ड) वेहेल योजना १९४५
इ) कॅिबनेटिमशन १९४६
ई) हंगामी सरकार
उ) लॉड माउंटबॅटन योजना ३ जून १९४७
१0.१२ सारांश
१0.१३
१0.१४ संदभ
१0.0 उि ्ये
 महामा गा ंधी या ंची अिह ंसामक चळवळ समज ून घेणे.
 महामा गा ंधी या ंची भारतीय वात ंय चळवळीतील भ ूिमका समज ून घेणे.
१0.१ तावना
भारतातील राीय चळवळीतील १९२० ते १९४७ हा कालख ंड गांधीयुग हण ून
ओळखला जातो . पिहल े महाय ु स ंपयानंतर भारतीय राजकारणात कॉं ेसमय े
मवाळवादी िवचारसरणीचा भाव कमी झाला होता . १९०५ मधील ब ंगालया
फाळणीन ंतर जहाल मतवादी भाव वाढला . परंतु इंज सरकारया दडपशाहीया
धोरणाम ुळे जहाल मतवादी िवचारसरणीचा भाव कमी झाला होता . यात जहाल गटाच े
नेते लोकमाय िटळक या महान न ेयांचा मृयू झाला व सरकारन े केलेया दडपशाहीम ुळे
जहालवादी चळवळीच े खचीकरण झाल े होते. अशा िबकट परिथतीत भारतीय
लोकांया आका ंा व इछा ंना वळण द ेणारा कणखर न ेता आवयक होता व होणाया
अयायाला वाचा फोडयासाठी या ंनी वात ंयलढ ्याला यापकता दान क ेली. इ.स.
१९२० पासून वात ंयलढा स ु झाला . या वात ंय लढ ्याया कालख ंडाला गा ंधीयुग
असे हणतात . munotes.in

Page 102


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
102 १0 .२ भारतीय राजकारणातील गा ंधीजचा उदय
मोहनदास करमच ंद गांधी या ंचा जम ०२ ऑटोबर १८६९ रोजी ग ुजरात मधील
पोरबंदर येथे काठीयावाड संथानया िदवाण घरायात जमल ेया गा ंधीजवर चा ंगले
संकार झाल े व यात ून अिह ंसा व सयाह मागा ची कपना स ुचली. इ.स. १८८७
साली त े मॅिकची परीा उीण झाल े. महािवालयातील िशणासाठी त े मुंबईला
आले. यानंतर या ंनी आपल े िशण इ ंलंडला जा ऊन घ ेतले आिण ब ॅरटर झाल े.
१८९१ साली त े िहंदुथानात परत आल े. यानंतर या ंनी काठीयावाडला विकली स ु
केली.
विकलीया यवसायािनिम एक खटया ंसंबंधात १८९३ मये ते दिण आिक ेतील
िटीश वसाहत नातल य ेथे गेले असता या ंचा भावी न ेता हण ून उदय झाला . दिण
आिक ेया वातयात वण भेदाचा भय ंकर अन ुभव या ंना िमळाला . िनो लोका ंमाण े
तेथे थाियक झाल ेया भारतीया ंची िथतीही वाईट होती . या घटन ेमुळे िवचारमन
झालेया गा ंधीजनी आिक ेतील आपया भारतीय बा ंधवांना याय िमळव ून ावयाच े
ठरिवल े. गोया लोका ंिव चळवळ स ु केली. १९०६ ते १९१४ या लकात या ंनी
आिक ेत इंज सरकारिव चळवळ उभी क ेली. शेवटी सरकारन े नमत े घेऊन िह ंदी
लोकांवरील ब ंधने दूर करणार े काही कायद े केले. यांया सयाहाचा पिहला मोठा
िवजय िमळाला होता .
अ) गांधीजच े ारंिभक सया ह
सयाह
दिण आिक ेत पदाप ण करताच गा ंधीजना त ेथील वण भेदाचा अन ुभव आला . यामुळे
गांधीमय े िवलण परवत ना आल े. पाशवी बाळाया आधार े अयाचार करणाया
संबंधाया िव सामाय जनत ेने िहंसाचार कन आपल े सोडवयाया पतीया
मयादा या ंनी जाणया . समाजातील थोड ्या ितभावान व यागी द ेशभा ंनी लकरी
बळ स ेिव रोमहष क लढा िदला असला तरी याला सामाय लोका ंची पूण साथ
िमळत नहती . हे जाणून या ंनी सयाहाया सहायान े देशभ जाग ृत केली. समोरील
िटीश शासना िव लढा द ेताना सयाची कास पकड ूनच यश िमळ ेल यावर या ंचा
गाढ िवास होता . सयाह हणज े ेमाचा माग अथवा आयाची श असा होता .
सयाह हणज े सयाचा आह धरण े. कोणयाही परिथतीत श ूला अथवा श ूया
दुगुणांना शरण न जाता सयाचा आधार े लढा द ेणे हणज े सयाह . सयाह हणज े
दुबलता नस ून जनसामाया ंची श य करयाच े साधन होत े. गांधीजनी दिण
आिक ेत आपया वृपात ून या ंया चळवळसाठी वाचका ंना नाव स ुचवयाच े
आवाहन क ेले. यावर एक वाचक मगनलाल गा ंधी या ंनी सदआह ह े नाव स ुचवले.
गांधीजनी याआधार े सयाह ह े नाव िवकारल े. यशवी होयासाठी सयाही
सदाचाराचा माग सोडून अय कोणयाही मागा ने जात नाही . सयाह ही एक अ ुत
परंतु वातववादी िवचारसरणी आह े. सयाह ही एक धािम क राजकय सामािजक व munotes.in

Page 103


महामा गा ंधी आिण भारत

103 अयामवादी च ळवळ होती . सयाह ही चळवळ व िवचार तकालीन धम , जात इयादी
बंधने तोडून िवयापी आली होती हण ून दिण आिक ेत नेसन म ंडेला व अम ेरकन
मािटन युथर िक ंग यांनी जुलमी य ंणेिव या पतीचा वापर क ेला. सयाहाच े वणन
गांधनी शा ंततामय ब ंड अस ेही केले आहे. अयाय , जीलीम व शोषण या ंया िवरोधात
लढयासाठी सयाह ह े एक भावी साधन आह े असे गांधीजी हणत . सयाहीया
अंगी पुढील ग ुण असाव ेत.
१. सयाही यचा सय व अिह ंसा या दोन ग ुणांवर असीम िवास असावा .
२. सयाहीच े चारय िनकल ंक असाव े.
३. सयाहीन े रागाला ेमाने व असयाला सयान े िजंकावे.
४. सयाहीन े वदेशी वत ूंचा वापर करावा .
५. याने समानत ेया भावन ेतून सवा कडे पहाव े.
६. सयाही य धमा िवषयी आथा बाळगत े मा कोणयाही धमा बाबत ेष
बाळगत नाही .
७. सयाहीन े िवरोधका ंवर िवास व ेम ठेवावे.
८. सयाहीन े कोणयाही परिथतीत स ंयम सोड ू नये.
९. सयाहीन े म व इतर अमली पदाथा पासून दूर रहाव े.
१०. सयाही यमय े अख ंड काम करयाची श असावी . याने िनराशावाद
टाळावा .
११. याचे जीवन यागमय असाव े.
महामा गा ंधनी सयाह करताना काही िनयमा ंचे पालन करयाची आवयकता
ितपादन क ेली. ते िनयम प ुढीलमाण े आहेत.
सयाहीन े नेहमी सनदशीर मागा ने सोडवयाचा यन करावा . आताळ ेपणा व
िहंसा टाळावी . याने केवळ साय महवाच े न मानता साधनाची श ुता अ थात
साधनस ुचीव जपल े पािहज े. सयाही तडजोड करतो मग यात कोणयाही कारचा
दबाव नसतो , लाचारी नसत े. सयाहीन े ितपाचा अपमान क नय े तसेच
जाणूनबुजून यास अडचणीमय े आणू नये. तसेच िवरोधकाची िन ंदा क नय े. सयाह
हा वैयिक फायासाठी क न ये. तो केवळ साव जिनक िहतासाठी क ेला जावा .
गांधीजया मत े सयाह खडतर साधना अस ून शरीर व मनान े उंची गाठयािशवाय
याला यश िमळ ू शकणार नाही . सयाह हा सय व अिह ंसा या तवावर आधारत
असयान े सयाबरोबरच अिह ंसा या तवाचाही या ंनी िहरीरीन े पुरकार केला.
ब) अिहंसा
गांधीजनी अिह ंसा तवाया आधार े लाखो भारतीया ंना िटीशा ंिव लढयास उदय ु
केले. सयाह व अिह ंसा या तवा ंसोबत सचा सयाह लढा द ेत असत . अिहंसा या munotes.in

Page 104


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
104 तवामाग े गांधीजनी एक कारचा धीरोदापणा व िनभ यता अिभ ेत होती. भारतीय
वातंयलढा हा शिशाली िटीशा ंिवचा लढा होता . असा व ेळेस संपूण लोका ंना
वातंयलढ ्यात सहभागी कन यायच े असेल तर या ंना पेलवणाया व झ ेपणाया
पतीचा अवल ंब केला पािहज े. हे गांधीजना उमगल े होते. अिहंसा या तवाचा खरा अथ
केवळ शारीरक िह ंसेशी फारकत एवढाच नस ून, अिहंसा ही सवा थाने जीवनश ैली बनली
पािहज े. असा याचा आह होता . अिहंसेमुळे िवरोध शया मनात परवत न होऊ
शकते. यावर या ंचा गाढ िवास होता . येय ाीसाठी िह ंसेचा वापर क ेयाने
ितकाराया मनात दीघ काळ क टूता व व ैरभावना राह शकत े. याऐवजी अिह ंसेया
तवाम ुळे ितपाया मनात कट ुतेची भावना राहत नाही . अथात अिह ंसा हणज े केवळ
िनिय ितकार नस ून सय शा ंततामय मागा ने िवरोध असा होतो . सयाहीला
अिभ ेत असल ेया मागया या शा ंततामय मागा ने पूण होऊ शकतात . यासाठी या ंना
आपया मता ंवर ठाम असण े गरज ेचे असत े. आपयाला अप ेित य ेय ाीसाठी
िहंसेचा माग योय नाही . िहंसेमुळे कोणत ेही स ुटत नाही उलट याम ुळे दोन गटा ंमये
कायमच े िवतु येते. अिहंसा व सय या ग ुणांमुळे ितपाला ेमाने िजंकणे अ पेित
असत े. सदाचार , अिहंसा, िनभयपणा या ग ुणांया आधार े भारतीय लोका ंनी वात ंय
लढ्यामय े भरीव अस े योगदान िदल े. गांधीजया आगमनाप ूव वात ंयलढ ्यात
मोजक ेच लोक सहभागी झाल े होते. भारतीय वात ंयासाठी या ंनी घरादाराचा याग
केला होता . मा अशा कारचा य ेयवाद व सव वाचा याग करण े सवसामाय जनत ेला
अवघड असत े. यांया सहनशीलत ेला व ास सहन करयाया यना ंना मया दा
असतात . हे यानात ठ ेवूनच गा ंधीजनी अिह ंसा व सयाह या तवा ंना माग दशक तव े
हणून वी कारल े. या तवा ंवर लढ ्याची उभारणी क ेयामुळे सवसामाय जनत ेला
यामय े भाग घ ेणे सोपे गेले. अिहंसा या तवाला या ंया िवचार णालीमय े महवाच े
थान होत े. याया मत े जीवनातील य ेक ेात अिह ंसेया तवाच े पालन क ेले
पािहज े. सब व अिहंसा या एका नायाया दोन बाज ू आहेत. कोणयाही ायाला
िवचार , उचार व आचार या तीनही ीन े हानी पोहचवण े हणज ेच अिह ंसा होय . िहंसा
हणज े केवळ शारीरक इजा नस ून दुसयाला फसवण े, लुबाडण े ब खोट े बोलल े इयादी
बाबी एक कारची िह ंसाच आह े. अयायाचा ितकार करयासाठी अिह ंसामक मागा ने
ितकार करावा . मा तस े करताना िनभ यपणा दाखवाव . याडपणा ही िह ंसेपेा वाईट
गो आह े. अिहंसेवर ा हणज े य द ेवावरच ा होय . सय व अिह ंसा या दोन
तवांना वेगळे करता य ेत नाही . अिहंसेत ेष, सूड, ितकार , डावपेच यांना थान नसत े.
भारतीय स ंकृतीचे एक महवाच े वैिश्य हणज े अिहंसा होय . अिहंसा हे सवे तव
असून िहंसेचा वापर कोणयाही माणात अयोय आह े. जीवनातील सव ेात अिह ंसेचा
वापर क ेला पािहज े. भारतीय समाजातील सामािजक िवषमत ेचे स ुटू शकतात अशी
यांची धारणा होती . गांधीजना अिभ ेत असल ेया अिह ंसेत पुढील गोी होया .
१. अिहंसेत आमश ुीला महव असत े.
२. अिहंसा हे तव सव े होय .
३. अिहंसेचे पालन करणायाचा कधीही पराभव होत नाही . munotes.in

Page 105


महामा गा ंधी आिण भारत

105
अ) अंितम समयी अिह ंसेचाच िवजय होतो .
ब) अिहंसेचा वापर जागितक शा ंतता थािपत करयासाठी झाला पािहज े.
क) अिहंसा िवनत ेशी संबंिधत आह े.
गांधीजनी िटीशा ंिव लढा द ेताना सयाहाचा वापर क ेला. असहकार , सिवनय
कायद ेभंग, उपोषण , संप, हरताळ व बिहकार ही सयाहाची साधन े वेळ व
परिथतीन ुसार गा ंधीजनी उपयोगात आणली . असहकाराया मागा चा अवल ंब कन
शासनाया िवरोधी काम करता य ेते व शासनाच े मन वळवता य ेते अशी गा ंधीजची खाी
होती. सिवनय कायद ेभंगातून जुलमी व अयायकारक कायाला िवरोध करण े हे
गांधीजना अिभ ेत होत े. भरतोय राजकारणात सय होयाआधी या ंनी स ंपूण
भारतमण क ेले व भारतातील समया जाण ून घेतया. िबहारमधील च ंपारय ,
अहमदाबाद िगरणी स ंप व खा ंदा सयाह या घटना ंमये सयाहाया त ंाचा
यशवीपण े वापर क ेला. या तीनही घटना स ंगी या ंना यश िमळाल े. यामुळे सयाह ह े
अयायािव लढयाच े साधन हण ून याची उपय ुता िस झाली .
क) चंपारय सयाह
चंपारय सयाह ही सयाहावर स ुधारत पिहली कायद ेभंग चळवळ होती .
िबहारमधील च ंपारय य ेथे नीळ िपकवणाया श ेतकया ंवर होणाया अयायावर लढा
देयाची िवन ंती केली गेली. गांधीजनी सयाहाचा हा स ंग धोरणीपण े हाताळला .
अखेर िटीश शासनाला गा ंधीजया व श ेतकया ंया मानाया माय कराया लागया .
िटीश शासनान े एक चौकशी आयोग न ेमला व श ेतकया ंचे सोडवयास ाधाय
िदले.
ड) अहमदाबाद िगरणी स ंप (१९१८ ) – अहमदाबा द येथील िगरणी मालक व कामगार
यांयातील वादामय े गांधीजनी पिहया ंदा उपोषणाच े हयार उपसल े. अखेर िगरणी
मालका ंनी माघार घ ेतली.
इ) खेडा सयाह (१९९८ ) – गुजरातमय े १९१८ मये मोठ्या माणात द ुकाळ
पडला होता . तेथील श ेतकरी हवालिदल झाला होता . अशा व ेळेस शेतकया ंना मदत
करयाऐवजी िटीश शासनान े जमीन महस ूलाची स क ेली. या वेळेस गा ंधीजी
शेतकया ंया मदतीला धाव ून गेले. अखेर दीघ लढ्यानंतर िटीश सरकारन े खेडा
परसरातील श ेतकया ंना शेतसारा द ेयाबाबत सवलत िदली .
या तीनही स ंगातून गांधीजनी सयाह तंाची उपय ुता िस क ेली. सयाहामय े
शेतकरी व कामगार या ंचा सहभाग वाढयाम ुळे सवसामाय जनत ेचा उसाहद ेखील
वाढला .
munotes.in

Page 106


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
106 १0.३ १९२० ची असहकार चळवळ
इंजांया अयायकारक धोरणा ंिव गा ंधीजनी सयाह कन आिका लोका ंना
याय िमळव ून िदला . याच धतवर भारतात इ ंजांया िवरोधात असहकार चळवळ स ु
केली. ही असहकार चळवळ स ु करयास इ ंजांचे भारतातील राजकय , सामािजक ,
आिथक आिण धािम क धोरण जबाबदार असयाच े आढळ ून आल े. इ.स. १९२० साली
कलका भरल ेया कॉं ेसया अिधव ेशनात सरकारशी असहकार करया चा ठराव पास
करयात आला . यातच १९१९ या कायावय े होणाया िनवडण ुकवर बिहकार
टाकयाच े ठरिवयात आल े. हे ठराव गा ंधीजया न ेतृवाखाली करयात आल े.
अ) रॉलेट ॲट
भारतातील ा ंितकारी कारवाया ंना आला घालयासाठी व यावर उपाययोजना
सुचवयासाठी ििट शांनी रॉल ेट यांया अयत ेखाली एक सिमती थापन क ेली. या
सिमतीया अहवालान ुसार ििटशा ंनी १९१९ मये रॉलेट ॲट िक ंवा काळा कायदा
पास क ेला. या कायावय े भारतीया ंया वात ंयाची पायमली करणया िशफारसी
केयामुळे ि हंदी समाजात सरकार िवरोधी अस ंतोषाचे वातावरण िनमा ण झाल े होते.
महामा गा ंधीजनी लोका ंया वात ंयावर गदा आणणाया या कायाचा िनष ेध केला.
ब) जािलयानवाला बाग हयाका ंड
भारतीय वात ंयाया इितहासात एक अय ंत िनद यी व ूर करण हण ून
जािलयानवाला बाग हयाका ंड ओळखल े जाते. या हयाका ंडाया म ृती िह ंदी जनता
सदैव मरणात ठ ेवतील , ठरयामाण े म. गांधीया आद ेशानुसार ०६ एिल रोजी
मोठ्या माणात हडताळ पाळयात आला . पंजाबमय े मोठ्या माणत हडताळ
पाळयात आला . म.गांधना प ंजाबमय े येयास ब ंदी घातयाम ुळे पंजाबमधील
वातावरण अ िधक तापल े गेले. पंजाबमधील चळवळ दडप ून टाकयासाठी ओडवायरन े
पंजाबच े नेते डॉ. िकचल ू व डॉ. सयपाल या ंन अटक क ेली. यांया स ुटकेसाठी लोका ंनी
मोचा काढला या व ेळी गोळीबारात १५ लोक ठार झाल े. िटीश सरकारया ज ुलमाचा
िनषेध करयासाठी १३ एिल १९१९ रोजी अम ृतसर शहरामय े जािलयानवाला बाग
येथे सभा आयोिजत करयात आली . सभा स ु असताना जनरल डायर ५० िटीश व
१०० भारतीय सौिनका ंनी बाग ेत व ेश कन या ंयावर गोळीबार क ेला. यामय े
१००० लोक ठार झाल े. यापेा जादा लोक जखमी झाल े. तरीपण िटीश सरकार े
जनरल डायरच े कौतुक केले. कॉंेसने या हयाका ंडाया चौकशीची मागणी क ेली.
चौकशी करयासाठी ह ंटर या ंया अयत ेखाली एक किमशन िनय ु केले. याने दोषी
अिधकाया ंना माफ िदली याम ुळे इंजांया िवरोधी वातावरण िनमा ण झाल े. यातून
असहकार चळवळीचा उदय झाला .

munotes.in

Page 107


महामा गा ंधी आिण भारत

107 क) िखलाफ त चळवळ
तुकथानचा खिलफा हा सव मुसलमाना ंचा म ुख मनाला जात होता . पिहल े महाय ु
सु झाल े तेहा या खालीफान े जमनीया बाज ूने इंलंड िव य ुात उडी घ ेतली.
साहिजकच िह ंदी मुसलमाना ंया मनात खिलफा िना व इ ंज िना या ंयातील स ंघष
उभा रािहला . िहंदी फौजा ंत मोठ ्या माणत म ुसलमान होत े व त े तुक साायाच े
िवभाजन आही करणार नाही अस े आासन िदल े होत े. परंतु यात ज ेहा
युसमाीन ंतर त ुक साायाच े लचक े युरोिपयन राा ंनी तोडल े. यांचे िनरिनराळ े
देश आपसात वाट ून घेतले. तुक साायाला हात लावणार नाही अस े वचन िदल ेले
इंजांनी मोडयान े िहंदू मुसलमान स ंत झाल े. खलीफाची सा प ूववत याला िमळावी
हणून या ंनी िखलाफत चळवळ स ु केली.
ड) असहकार चळवळ
पिहया महाय ुात िटन अडकयाम ुळे यास भारतीय लोका ंया सहकाया ची
आवयकता होती . याउलट सरकारला सहकाय केयास आपयाला वरायाच े
अिधकार िमळतील अस े भारतीय लोका ंना वाटत होत े. यामुळे िटनला य ुकाया त
मदत क ेली. महायुात िटन िवजयी झाल े आिण सरकारन े भारतासाठी इ .स. १९१९
मये सुधारणा कायदा पास क ेला. या स ुधारणा कायाला िवरोध क ेला. महामा
गांधीजनीही ार ंभी या स ुधारणा करयाच े ितपादन क ेले, परंतु अपावधीत या ंनी
सुधारणा कायाला िवरोध क ेला. सरकारया दडपशाही धोरणाम ुळे ते सरकार िवरोधक
बनले, रौलेट ॲट, पंजाबमधील सरकारची दडपशाही , जािलयनवाला बाग
हयाका ंडामुळे भारतीय लोका ंत अस ंतोष पसरला आिण द ेशात फोटक परिथती
िनमाण झाली . यामुळे गांधीजी असहकार चळवळ करयाचा िवचार क लागल े.
इ) असहकार आ ंदोलनाचा ताव
देशातील फोटक परिथतीचा िवचार िटीशिवरोधी असहकार चळवळीचा िनण य
घेयासाठी य ेथे ४ सटबर १९२० रोजी का ँेसने खास अिधव ेशन लाल लजपतराय
यांया अयत ेखाली भरिवयात आल े. असहकाराया काय माचा वीकार राीय
कायम काय म हण ून वीकारावा यासाठी गा ंधनी यन स ु केले होते. िहंदू
मुिलम ऐयाची स ुवणसंधी साध ून वात ंय ाीसाठी असहकार आ ंदोलन ऑगट
पासून सु करयात य ेईल अशी घोषणा सरकारी शाळा व महािवालयावर बिहकार
टाकयात आयाम ुळे राीय िवालय े थापन करण े आवयक होत े. यामुळे देशात
अनेक िठकाणी शाळा व महािवालय े थापन क ेली. काशी आिण ग ुजरातमधील
िवापीठे, िबहार िवापीठ , बंगालमधील राीय िवापीठ े आिण महाराातील िटळक
महािवालय ही याप ैक िवश ेष उल ेखनीय आह ेत. असहकार चळवळीचा चार
करयासाठी कॉं ेसया न ेयांनी भारतभर दौर े केले आिण सव सामाय लोका ंना
चळवळीच े महव पटव ून िदल े. या काळा त िहंदू-मुलीम ऐय असयाम ुळे काँेस व
िखलाफतया सदया ंनी िमळ ून आ ंदोलनाला गती िदली . मुसलमाना ंनी सरकारी
नोकरी , सैय व पोलीस दलातील नोकरी वीका नय े अ स े आवाहन िखलाफत munotes.in

Page 108


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
108 परषद ेने केले होते. याकाळात िटळक फ ंडा मय े बराच िनधी गोळा झाला होता . या
फंडातून वयंसेवक दलाची थापना क ेली होती .
ई) परदेशी कपड ्यावर बिहकार
१ जुलै १९२१ कॉंेसने परदेशी कपड ्यावर बिहकार घालयाची मोहीम हाती घ ेतली.
गांधीजनी म ुंबईतील िगरणी मालका ंची भेट घेतली आिण परद ेशी कपड ्यावर बिहकार
टाकयावर कपड ्याया िक ंमती वाढव ून लोका ंची लुट ते करणार नाहीत , असे अिभवचन
यांनी यायाकड ून घेतले. पण याबाबत फार कमी िगरणीमालक व यापाया ंनी
गांधीजना ल ेखी अिभवचन िदल े. मुंबईत अिखल भारतीय का ँेस महासािमतीची ब ैठक
२८ ते ३० जुलै १९२१ रोजी घ ेयात आली . ३१ जुलै रोजी उमर सोमानीया
मालकया एिफ टन िमलया पटा ंगणात गा ंधीजनी परद ेशी कपड ्याची पिहली होळी
केली. यावेळी अ .भा.काँेस महासिमतीया ब ैठकस आल ेले सव सदय उपिथत होत े.
९ ऑटोबर १९२१ रोजी प ुहा याच िठकाणी परद ेशी कपड ्याची होळी गा ंधीजनी
केली. यावेळेस मा गा ंधीजनी काठ ेवाडी प तीया पोशाखाऐवजी प ंचा घातला होता .
१७ नोहबर १९२१ रोजी िटनच े राजक ुमार आठव े एडवड मुंबईत आल े होते. यावेळी
गांधीजी एिफटन िमलजवळील पटा ंगणात परद ेशी कपड ्यांची होळी क ेिल याव ेळी
२५,००० लोक होत े.
उ) शाळा व कॉल ेजवर बिहकार
सरकारी शाळा व कॉल ेजवर बिहकार आिण राीय शाळा व कॉल ेजची थापना करण े
हा असहकार चळवळीया काय माचा एक भाग होता . शंकर जावड ेकर, स.ज.भागवत ,
आणासाह ेब सहब ुे, काका कारखानीस , स.का.पाटील , िव..िलमय े, गो.आ.देशपांडे
यांनी इ.स. १९२० -२१ मये शाळा कॉल ेजवर बिहकार टाकल े आिण यांनी राीय
शाळा, कॉलेजात अययन क ेले. पुढे कय ुिनट चळवळीत सहभाग घ ेतलेया रघ ुनाथ
िनंबकर, शांताराम िमरजकर , ीपाद अम ृत दंगे व देशपांडे मातर या सवा नी चळवळीत
सहभाग घ ेतला. फेुवारी १९२१ मये यांनी मुंबई येथील मारवाडी िवालयात राीय
कॉलेज सु केले. िडसबर १९२१ मये पुणे येथे िटळक महािवालय स ु करयात
आले. रनािगरी , वगुला, मालवण , सातारा , येवला, अहमदनगर , अमळन ेर, िचंचवड,
यवतमाळ , अकोला , नागपूर, अमरावती , बुलढाणा व द ेवामगाव य ेथे राीय शाळा स ु
करयात आया . केळकर, बँ. जयकर , बापुजी माण े व ीपाद म ुंजे य ांनी असहकार
चळवळीया काय मात फ ेरबदल करावा असा आह धरला होता . पण गा ंधीजच े नेतृव
माय करणाया का ँेसजना ंना हे माय नहत े.
असहकार चळवळीचा श ेवट
गांधनी गहन र जनरलला प िलहन १ फेुवारी १९२२ रोजी बारडोली व ग ुंटूर या
िठकाणी सिवनय कायद ेभंगाची चळवळ स ु करत असयाच े कळिवल े होते. परंतु
सरकारकड े केलेया मागया ंची सात िदवसात म ुदत स ंपयाप ूव अिह ंसामक मागा ने
चालणाया असहकार चळवळीस िह ंसक वळण लागल े. गोरखप ूर िजातील चौरीचौरा munotes.in

Page 109


महामा गा ंधी आिण भारत

109 येथे ५ फेुवारी १९२२ रोजी ३००० या एका जमावान े दंगलीस ार ंभ केला. यामय े
यामय े वीस पोलीस व एक सब इप ेटर या ंना ठार करयात आल े. या िह ंसक
घटनेची बातमी गा ंधना समजयान ंतर या ंना अित द ु:ख झाल े. १२ फेुवारी १९२२
रोजी बारडोलीया सयाहाची पर ेषा िनित करयासाठी बोलािवल ेया स ंमेलनातच
गांधनी असहकार चळवळ ब ंड करयाचा ताव मा ंडला आिण तो बहमतान े पास
करयात आला . अशा रीतीन े असहकार चळवळ ब ंड केयाची गा ंधनी घोषणा क ेली.
असहकार चळवळीच े महव
असहकार चळवळ अचानक ब ंड झाल े असल े तरी ितच े अनेक फायद े झाल ेले होते. या
जनांडोलानाम ुळे शहरातच नह े तर ामीण भागातही राजकय जाग ृती घड ून आली .
राीय लढ ्यात आपण सहभागी होऊ शकतो . या जाणीव ेने सामाय लोका ंत च ंड
उसाह िनमा ण झाला . यांयात आमिवा स व आमसमानाची भावना िनमा ण झाली
आिण रािहतासाठी हालअप ेा सोसण े, तुंगात जान े या गोी अिभमानापद वाट ू
लागया . गांधीजनी मा चळवळ र क ेयाने तणा ंचा गा ंधीजया अिह ंसक
लढयावरील िवास उड ू लागला व वरायाीसाठी द ुसरा माग ते शोधू लागल े.
जनतेतील िनमा ण झाल ेया िह ंदू-मुलीम ऐयालाही तडा ग ेला.
आपली गती तपासा :
.१. असहकार चळवळीची मािहती सा ंगा.
१0.४ वराय पाची थापना व काय
असहकार आ ंदोलन थिगत होताच ििटशा ंनी प ुहा दडपशाहीचा अवल ंब केला.
मुिलमा ंनी आपल े वेगळे संघटन बा ंधयास स ुवात क ेली. याच व ेळी कॉं ेसया एका
सिमतीन े देशभराचा दौरा कन जनमताचा अ ंदाज घ ेतला आिण जनमत द ेशयापी
आंदोलनास अन ुकूल नसयाचा िनकष काढला . दरयान नोह बर १९२२ या का ँेस
महासिमतीया कलका य ेथील अिधव ेशनात कौिसलमय े सहभाग घ ेयाया
ावन का ँेसमय े दोन गट पडल े. कायद ेमंडळ व काय कारी म ंडळात ितिनिधव
कन सरकारला आपल े हणण े माय करायला लावाव े, तािवक पातळीवर सरकारला
पेचात पकडाव े अशा िवचारा ंया गटास फ ेरवादी गट हटल े जाऊ लागल े; तर
बिहकाराच ेच तं चालू ठेवावे अशा िवचाराया गटास नाफ ेरवादी गट हटल े जाऊ
लागल े. यातील फ ेरवादी गटान े इतरा ंचा िवरोध मोड ून जान ेवारी १९२३ मये ‘वराय
पाची ’ थापना क ेली. या पामय े िचर ंजन दास (अय ), मोतीलाल न ेह
(सिचव ), िवलभाई पट ेल, डॉ. मुंजे, बॅ. जयकर , न.ची.केळकर ह े अणी न ेते होते.
१0.५ सायमन किमशन
सायमन या ंया अयत ेखाली िटीश सरकारन े २६ नोहबर १९२७ रोजी सात
सदय असल ेली सिमती न ेमली. या सिमतीची न ेमणूक ठरयाप ेा दोन वष आधीच munotes.in

Page 110


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
110 केली गेली. या सिमतीवरील सातही सदय िटीश होत े. िटीश स ंसदेत २ भारतीय
सदय अस ूनही या ंचा समाव ेश या सिमती मय े केला ग ेला नाही . याचा भारतीय
जनतेला राग आला . सायमन किमशनवर बिहकार घालयाच े ठरल े. जेथे जेथे यातील
सदय जातील या ंना तेथे काळी िनशाण े दाखवयात आली . िवरोधी घोषणा द ेयात
आया . सायमन किमशन या िदवशी भारतात आल े या िदवशी स ंपूण भारतात हरताळ
पाळयात आला . लाहोरला ग ंभीर आ ंदोलन झाल े. यातच लाल लजपतराय ह े लाठी
हयात ग ंभीर जखमी झाल े. यांचा मृयूही याम ुळेच झाला . लोकांमये ेष पसरला .
सायमन िवरोधी वातावरण पसरल े. नेह, गोिवंद वलभ प ंत यांयावर ला ठी हला
झाला. भगतिस ंग, चंशेखर आझाद या ंनी साडस या अिधकायाचा ख ून केला. कारण
यानेच लाल लजपतराय या ंयावर लाठी हला क ेला होता . या सव घटना ंची १९३०
या स ंघषाची पा भूमी तयार क ेली.
१0.६ नेह रपोट
सायमन किमशनला ती िवरोध करयात आला . यावेळी भारतम ंी बक नहेड यांनी
प क ेले क जर सवा ना पट ेल अस े संिवधान भारतीया ंना तयार क ेले तर सरकार याचा
िवचार कार े. कॉंेसने हे आहान वीकारल े आिण न ेह सिमती थापन झाली . यात
सव पंथाया , धमाया लोका ंना ितिनिधव िदल े. या मागया १) वसाहतीच े वराय ,
२) संघराय , ३) कीय स ंसद ४) जबाबदार शासन पती ५) संरण यवथा ६)
मुलभूत अिधकार ७) सवच यायलयाची थापना ८) नवीन ा ंताची िनिम ती इ.
मागया करयात आया .
१0.७ कॉ ं ेसची स ंपूण वात ंयाची मागणी
गोलमेज परषदा घ ेऊन काहीच फायदा होणार नाही ह े कॉंेसने जाणल े. सुभाषबाब ूंची ही
वरायाची मागणी वाढत होती . आयिव नने कोणतीच ठोस घोषणा क ेली नाही . यामुळे
कॉंेसने वसाहतीया वराया ऐवजी स ंपूण वात ंयाया मागणीवर ल क ित क ेले.
यातच सिवनय आ ंदोलन स ु करयाचा िनण य घेयात आला . २६ जानेवारी १९३०
हा वात ंयिदन हण ून साजरा क ेला गेला. आिण एका महान आ ंदोलनाची स ुवात
झाली. ही सव याची पा भूमी होय . सिवनय कायद ेभंग करयाआधी म . गांधना हा एक
वाटाघाटीार े पूण हावा अस े वाटत हो ते. यासाठी सरकारला म . गांधनी “यंग
इंिडया” या वत मानपाार े काही अटी कळवया . या माय झायास सरकारबरोबर
संघष केला जाणार नाही अस े जाहीर क ेले.
१0 .८ सिवनय कायद ेभंग चळवळ (१९३० ते ३४)
महामा गा ंधीजनी १९२० पासून राीय कॉं ेसचे नेतृव करयास ार ंभ केला. यांनी
थम १९२० ला असहकार चळवळ िनमा ण कन इ ंज सरकारला शह द ेयाचा यन
केला. नंतर १९३० मये सिवनय कायद ेभंग चळवळ िनमा ण कन आपया
हकासाठी स ंघष उभा क ेला. या वेळी इंलंडमय े मजूर पाची सा िनमा ण झाली . munotes.in

Page 111


महामा गा ंधी आिण भारत

111 असहकार च ळवळीवर मत करयासाठी सायमन किमशन राबवल े. परंतु याला शह
देयासाठी व आपया हकाची मागणी करयासाठी मोतीलाल न ेहंया सिमतीन े
नेह रपोट सरकारकड े सादर क ेला. या वेळी आयिव न यांनी शा ंततेसाठी वसाहतीया
वरायाची घोषणा क ेली. परंतु संपूण वरायाची मागणी करणाया कॉं ेसने
गांधीजया न ेतृवाखाली सिवनय कायद ेभंग चळवळ उभी क ेली.
अ) सिवनय कायद ेभंग चळवळीचा काय म :
१) िमठाचा सयाह
२) परकय मालावर बिहकार
३) राीय िशणाचा प ुरकार
४) संपूण दाब ंदी
५) करबंदी
६) सरकारी नोकया ंवर बिहकार
७) यायालयीन कामकाजावर बिहकार
८) जंगल कायाचा भ ंग
ब) दांडी याा
िमठाचा सयाह हा ितकामक वपाचा होता . १२ माच १९३० रोजी गा ंधीजी
आपया ७८ कायकयािनशी साबरमतीया आमात ून दा ंडीकड े िमठाया
सयाहासाठी िनघाल े. दांडी हे समुिकनायाजवळील साबरम तीपास ून ३८५ क.मी.
अंतरावर होत े. या गावापास ून गांधीजी गाव गा ंधीजी आपया अन ुयायांसह ५ एिल
१९३० रोजी दा ंडी येथे पोहचल े. व या ंनी सम ु िकनायावरील मीठ उचल ून िमठाचा
कायदा मोडला . आिण सव देशभर कायद ेभंगाची चळवळ स ु झाली . गांधीजनी िटीश
सरकारन े अटक केली व ऐरवडयाला त ुंगात रवाना क ेले. मा गा ंधीजया कायद ेभंग
चळवळीला उधान आल े. महारा , गुजरात , बंगाल, मास इयादी िठकाणी सम ु
िकनारी दा ंडीमाण ेच सयाह झाल े. जेथे समु नहता त ेथे समु नहता त ेथे
जंगलािवषयक काया ंचा भ ंग करयात आला . उरद ेश, गुजरात , कनाटक य ेथे
साराब ंदीने जोर धरला .
क) आंदोलनाचा द ुसरा टपा
सिवनय आ ंदोलनाचा द ुसरा टपा हणज े बेकायद ेशीर मीठ तयार करण े हा होता .
गावोगावी लोका ंनी बेकायद ेशीरपण े मीठ तयार क ेले. ९ एिल रोजी गा ंधीजनी आपया
अनुयायांसाठी एक काय म जाहीर क ेला. यात कायद ेशीर मीठ लोका ंनी आणाव े,
अथवा तयार कराव े, सुत घरोघरी काढाव े, मादक अमली पदाथा या द ुकानावर धरण े,
अपृयतेचा याग इ . कलम े घातली . तसेच शाळा महािवालय या ंचेवर बिहकार आिण
सरकारी नोकया ंचा याग लोका ंनी करावा अस े आवाहन क ेले. munotes.in

Page 112


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
112 ड) पिहली गोलम ेज परषद
पिहली गोलम ेज परषद नोह बर १९३० मये भरली . लंडन य ेथे ती भरली . यात ितही
राजकय पाच े िमळून लंडन य ेथील १६ ितिनधी होत े. ६ भारतीय ितिनधी आिण
५३ इतर ितिनधी होत े. यात अपस ंयांक हरजन या तीिनधीनीही भाग घ ेतला. या
परषद ेने मुळची स ंघरायाची कपना यात त े अ से वाटल े. कारण १९१९ या
कायाप ेा ही परिथती बरी होती . सरकारन े ांतात प ूण जबाबदार शासनपती
आिण क ात अ ंशत: शासन पती लाग ू करयाच े ठरवल े होते. आंबेडकरा ंची वत ं
मतदार स ंघाची मागणी डॉ . बाबासा हेब आंबेडकर या ंनी हरजना ंना वत ं मतदार स ंघ
असावा अशी मागणी क ेली. ते या वर अड ूनच रािहल े. बॅरटर िजना या ंनी सरकराला
१४ अटी घातया होया . या म ुिलम अपस ंयाका ंसाठी होया . ते देखील यातील
एकही अट सोडवावयास तयार होईनात . पूण गोलम ेज परषद ेवर सा ंदाियकत ेचे सावट
होते. यातून िनपन काहीच झाल े नाही . मा भारतातील जाितय ताण तणावा ंची
मािहती सव जगाला ात झाली .
इ) गांधी-आयिव न करार
भारताया घटनामक बदलास ंबंधीची कोणतीही योजना कॉं ेसया मायत ेखेरीज
यशवी होऊ शकणार नाही . हे ओळख ून िटीश रायकया नी कॉं ेसचे सहकाय
िमळिवयाच े तन स ु केले. तडजोडीला अन ुकूल वातावरण तयार हाव े हण ून,
सरकारन े २६ जानेवारी १९३१ रोजी महामा गा ंधी व इतर काही का ँेस नेयांची
अखेरीस गा ंधीजी हाईसरॉयची भ ेट घेयास तयार झाल े.
यानुसार हाईस रॉय लॉड आयिव न व महामा गा ंधी या ंयात िदली य ेथे सुमारे १५
िदवस चचा झाली . या चच या अख ेरीस या ंयात ५ माच, १९३१ रोजी जो करार
झाला. यास “गांधी – आयिव न करार ” असे हटल े जाते.
ई) दुसरी गोलम ेज परषद
२१ ऑगट , १९३१ रोजी द ुसया गोलम ेज परषद ेला उपिथत राहयासाठी गा ंधीजी
समुमाग लंडनला रवाना झाल े. लंडनला य ेथे इंलंडचे पंतधान र ॅसे मामॅकडोनड
यांया अयत ेखाली ही परषद भरली होती . या परषद ेला इंलंडमधील व भारतातील
राजकय पा ंचे ितिनधी , संथानाच े ितिनधी अस े सुमारे १०७ ितिनधी उपिथत
होते. या परषद ेत नया घटन ेची पर ेखा व अपस ंयाका ंचे ितिनिधव या दोन
ांवर चचा घडून आली या परषद ेत बॅ. िजना व म . गांधी या ंयामय े मतभ ेद झाल े.
तसेच िन , दिलत , अँलो – इंिडयन या ंया ितिनधनी वत ं मतदार स ंघाची
मागणी क ेली. तर गा ंधीजनी स ंपूण वात ंयाची मागणी क ेली. िटीश सरकारन े ही
मागणी प ूणपणे नाकारली याम ुळे परषद अयशवी ठरली .

munotes.in

Page 113


महामा गा ंधी आिण भारत

113 उ) पुणे करार
१६ ऑगट १९३२ रोजी िटनच े पंतधान र ॅसे मॅडोनाड या ंनी जातीय िनवडा
जाहीर क ेला. या िनवाड ्याया िवरोधा त गांधीजनी य ेरवडा त ुंगातच आमरण उपोषण
सु केले. “फोडा व राय करा ” नीतीन े मुलीमा ंमाण े िहंदूधमातही फ ूट पडयाचा हा
सरकारचा सरकारचा यन असयाचा आरोप या ंनी केला. दुसया गोलम ेज परषद ेत
दिलत समाजासाठी मतदार स ंघाची मागणी करणाया डॉ . बाबासाह ेब आ ंबेडकरा ंना
शेवटी गा ंधीजशी नाईलाजान े समझोता लारावा लागला . २५ सटबर १९३२ रोजी
दोघांमये झाल ेला हा समझोता करार हणज े ‘पुणे करार ’ होय. डॉ. बाबासाह ेब
आंबेडकरा ंना दिलता ंसाठी वत ं मतदारस ंघाची मागणी सोड ून देऊन राखीव जागा ंवरच
समाधान मानाव े लागल े. ांितक िविधम ंडळात दिलता ंसाठी १४८ जागा व क ामय े २०
टके जागा राखीव असायात , असे ठरल े. सरकारन े लवकरच प ुणे करारास मायता
िदली.
ऊ) सिवनय कायद ेभंग चळवळीचा श ेवट
वरील घटना घडत असतानाच िटीश सरकारन े तीन गोलम ेज परषदा ंमधील चचा व पुणे
करार यावर आधारत ए क िस क ेली. यानुसार भारताला अ ंतगत वायता द ेयाची
घोषणा करयात आली . यामुळे म. गांधीजनी सिवनय कायद ेभंग चळवळ इ .स. १९३४
मये बंड केली.
आपली गती तपासा .
.१ सिवनय कायद ेभंग चळवळीची मािहती सा ंगा.
१0.९ १९३५ चा कायदा
भारतातील राजकय घटना सोडिवयासाठी व भारतीय रायघटन ेचा िवचार
करयासाठी इ ंलंडमय े गोलम ेज परषद घ ेयात आली होती या परषद ेया िनण याया
आधार े सायमन किमशनचा अहवाल , नेह रपोट , बॅ. जीनाची चौदा तव े या सवा या
आधार े १९३३ मये िटीश सरकारन े ेतपिका कािशत केली, ेतपिक ेचा िवचार
करयासाठी व रायघटन ेची पर ेषा ठरिवयासाठी लॉड टी.नु.िलथ या
अयत ेखाली एक किमटी थापन क ेली. याने आपला अहवाल भारत म ंयाला सादर
केला. याने तो पाल मटमय े मांडला. २४ जुलै रोजी पाल मट ने याला मायता िदली .
२ ऑगट १९३५ रोजी राजान े मायता िदली . ३ जुलै १९३५ ला भारतात हा कायदा
लागू करयात आला .
१0 .१० दुसया महाय ुाया काळातील वात ंय चळवळ : िस योजना
इ.स. १९३९ मये दुसरे महाय ु स ु झाल े. या य ुामय े भारताचा पाठबा व
सहकायासाठी लॉड िलनिलथगो यान े ८ ऑगट १९४० रोजी घोषणा क ेली. यानुसार
भारताला वसाहतीच े वराय द ेणे, रायघटन ेसाठी घटना परषद थापन करण े. munotes.in

Page 114


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
114 अपस ंयाका ंया िहताच े संरण करण े. कॉंेसने इ.स. १९४० या म ुंबई अिधव ेशनात
ऑगट ताव फ ेटाळला . कारण यामय े भेदनीतीचा उपयोग आिण वात ंयाची
मागणी नाकारली .
१0.११ ‘चले जाव’ चळवळ (१९४२ )
िस िमशन परत ग ेयानंतर भारतात इ ंजांया िवरोधी सव नाराजी पारली . ८
ऑगट १९४२ या चळवळीला ार ंभ झाला . या चळवळीची करण े हणज े िस
योजन ेने कोणाच ेही समाधान झाल े नाही . भारतीया ंची चचा ना करता भारत य ुात
सहभागी असयाची घोषणा ग .ज.ने केली. रायघटन ेत संघष युसमाीन ंतर िनण य
घेयात य ेई आिण जपानया आमणाची भीती वाटत होती . यामुळे राीय कॉं ेसने
छोडो भारत चळवळीच े िनयोजन क ेले.
अ) १९४२ या चळवळीच े वप
चळवळीची घो षणा करताच म ुख नेयांना कैद झाली . यामुळे समाजवादी गटा ंनी
भूिमगत राहन आ ंदोलन स ु केले. संप, मोच, हरताळ , िनदशन, सरकारी मालम ेचे
नुकसान तस ेच ितसरकार थापन करण े इयादी मागा ने चळवळ स ु होती . अनेक
शहरांमधील कामगारा ंनी कारखान े बंड केले. सरका रने आंदोलका ंवर लाठीमार , गोळीबार
केला यामय े नंदुरबारचा िशरीषक ुमार आिण याच े चार िम ठार झाल े. १० हजारा ंहन
अिधक लोक ठार झाल े. जयकाश नारायण , राममनोहर लोिहया , अयुतराव
पटवध न,अणा असफअली इ . नेयांनी महवाची कामिगरी क ेली.
ब) वधा ताव
वधा येथे काँेस विक ग किमटीन े चले जाव ठराव १४ जुलै १९४२ रोजी म ंजूर केला.
मुंबई अिधव ेशनात ८ ऑगट १९४२ रोजी ठराव म ंजूर केला. यानुसार िटीश राजवट
असण े भारताला अपमानापद आह े. भारतीय वात ंयासाठी िटीश व स ंयु रााची
परषद होणार आह े. वतं भारत आपली सव श खच कन हक ुमशाहीिव लढा
ेईल.
क) सी.आर.फॉय ुला (३० जून १९४४ )
िहंदू-मुसलमान या ंयातील मतभ ेद िमटयािशवाय वात ंय िमळणार नाही अस े
हाईसरॉय लॉड वेहेल या ंनी सा ंिगतल े, तेहा चवत राजगोपालाचारी या ंनी
गांधीजया स ंमीन े बॅ. जीनासमोर योजना मा ंडली, ितलाच ‘सी.आर.फॉय ुला’ िकंवा
‘रामगोपालाचारी योजना ’ हणतात . यातील तरत ुदी, (१) वतं
ड) वेहेल योजना (१९ जून १९४५ )
युरोपमय े युाची समाी झाली , तरीपण जपानया आमणाची भीती होती . भारताया
वातंयसंदभात िम राा ंचा चिच ल यांयावर दबाव य ेत होता . आगामी िनवडण ुकत
मजूर प स ेवर आला , तर आपली राजवट बदनाम करतील . यामुळे भारतीया ंसाठी
योजना जाहीर क ेली. यातील तरत ुदी – munotes.in

Page 115


महामा गा ंधी आिण भारत

115 १) िहंदी लोका ंनी नवी रायघटना करावी .
२) जपान बरोबरया य ुात भारतीया ंनी सहकाय कराव े.
३) िहंदी गृहलोका ंकडे परराीय खात े असेल.
िसमला स ंमेलन २५ जून ते १४ जुलै १९४१५ वेहेल योजना व जागा वाटप याची चचा
करयासाठी िसमला य ेथे संमेलन आयोिजत क ेले. वेगवेगया पा ंचे २२ ितिनधी
हजार झाल े. कायकारी म ंडळाया रचन ेबाबत मतभ ेद झाया ने संमेलन बरखात क ेले.
इ) कॅिबनेट िमशन / िमंी योजना (१६ मे १९४६ )
पंतधान ॲटली न े जाहीर क ेले क, भारताला वात ंय िदल े जाईल . यासाठी सर
पेिथक लॉर ेस, सर ट ॅफड िस , सर अल ेझांडर या तीन क ॅिबनेट मंयांचे िमशन
िनयु केले. ते २० माच १९४६ कराची य ेथे आल े. देशातील ४७२ नेयांशी =चचा
कन १६ मे १९४६ योजना जाहीर क ेली. तरतुदी – अ) भारताला लवकर वात ंय
िदले जाईल . (ब) काँेस-लीग या ंयात एकमत होत नाही , तोपयत पुढील योजना सादर
करयात य ेत आह े. (१) िटीश ा ंत व स ंथान े यांचे संघराय तयार कराव े . (२)
लोकाय ु संसद याचा कारभार कर ेल. (३) संघरायाची व गटरायाची घटना बनव ून
दर १० वषाने गरज ेनुसार बदल कराव े. (४) शासनाया कामासाठी तीन िवभाग : (i)
मास , मुंबई, संयु ांत, िबहार , मय ा ंत, ओरसा या ंचे एकूण ितिनधी १८७. (ii)
पंजाब, सरह ा ंत, िसंधचे ितिनधी ३५. (iii) बंगाल, आसामच े ७० ितिनधी
असाव ेत. या योजन ेत पािकतानच े िच िदसत असयान े लीगन े माय क ेली तर
काँेसने नाकारली .
ई) हंगामी सरकार
घटना सिमतीसाठी िनवडण ूक घेयात आली . २९२ पैक २१२ जागा कॉं ेसला
िमळाया . घटना सिमतीच े पिहल े अिधव ेशन ९ िडसबर १९४६ रोजी िदलीत भरल े.
घटना सिमतीच े अय हण ून डॉ. राज साद या ंची िनवड करयात आली .
उ) लॉड माउंटबॅटन योजना (३ जून १९४७ )
धानम ंी ॲटली या ंनी २० फेुवारी १९४७ रोजी जाहीर क ेले क, जून १९४८ पूव
इंज आपली सा सोड ेल. लॉड माउंटबॅटन यान े काँेस – लीगया न ेयांशी चचा
कन आपली योजना जाहीर क ेली. ती पुढीलमाण े-
१) िहंदुथानची फाळणी कन म ुसलमाना ंसाठी वत ं घटना सिमती थापन करावी .
२) बंगाल, आसाम , पंजाबच े िवभाजन क ेले.
३) आसामया िसह ेट िजात सव मत याव े.
४) इंज सरकार १५ ऑगट रोजी िह ंदुथान सोड ून जातील . या योजन ेला का ँेस
लीगन ेही मायता िदली . munotes.in

Page 116


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
116 भारतीय वात ंयाया कायान ुसार १४ ऑगट १९४७ रोजी पािकतान व ेगळा
झाला. याच राी १२ वाजता भारतीय पारत ंय न झाल े. १५ ऑगट १९४७ ला देश
वतं झाला . िहंदुथानची फाळणी होऊन दोन रा िनमा ण झाली .
आपली गती तपासा :
. १. चलेजाव चळवळीचा आढावा या .
१0.१२ सारांश
महामा गा ंधी या ंयावर सय व अिह ंसा या तवा ंचा अनयसाधारण भाव भाव होता .
महामा गा ंधी या ंनी वात ंय चळवळीला एक नवी िदशा िदली . वातंय चळवळ ही
मूठभर लोका ंनी यशवी होणार नाही . हे जाणल े यासाठी गा ंधीजनी सयाह या
तवाया आधार े शेतमजूर, मिहला कामगार , व िवाथ या ंस िविवध घटका ंना वात ंय
संमात सामाव ून घेतले, असहकार , सिवनय कायाद ेभंग चळवळ , चलेजाव चळवळ या
मायमात ून वात ंयलढा उभारला व यशवी क ेला.
१०.१३
१) महामा गा ंधी या ंचे भारतीय राीय चळवळीतील काय सांगा.
२) असहकार चळवळीवर थोडयात टीप िलहा .
३) पुणे कराराच े िचिकसक म ूयमापन करा .
१०.१४ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथ यंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग

munotes.in

Page 117

117 ११
डॉ.सुकाण आिण इ ंडोनेिशया
घटक रचना
११.० उि्ये
११.१ तावना
११.२ इंडोनेिशयातील साायिवतार आिण रावादी चळवळ
१) इंडोनेिशयाया ार ंभीचा इितहास
२) पोतुिगजांचा साायिवतार
३) इंडोनेिशयात डच इट इ ंिडया क ंपनीचे वचव
११.४ डॉ. सुकाण व या ंचे काय
११.५ सारांश
११.६
११.७ संदभ
११.० उि ्ये
या करणाचा अयास क ेयानंतर िवाया स
 इंडोनेिशयातील पोत ुगीजांचा साायवादाची मािहती घ ेणे.
 इंडोनेिशयातील राजकय जाग ृतीचा आढावा .
 डॉ. सुकाणया काया ची मािहती िमळिवण े.
११.१ तावना
युरोपीय राा ंनी आिशया ख ंडात सााय िवताराच े धोरण वीकारल े. भारतात ून
चांची हकालपी झायान ंतर चांनी िहएतनाममय े वसाहती थापन क ेया. च
इट इ ंिडया क ंपनीने वत:चे शासन थापन कन राज कारण व अथ कारण आपया
हाती घ ेतले. िन िमशनया ंनी संघटना थापनझाया . यातून चळवळ स ु झाली . या
वातंय लढ ्याचे नेतृव हो -ची-िमह यान े कन पोत ुगीज, च, जपान , अमेरका
यांया वच वातून वात ंय ा क ेले. आनेय आिशया ख ंडातील इ ंडोनेिशया द ेश
महवाचा आह े. पोतुगीजांची सा न झायान े या द ेशात डचा ंनी राजकय सा
थापन क ेळी. डच इट क ंपनीया माफ त रायकारभार स ु होता . डचांया धोरणाम ुळे munotes.in

Page 118


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
118 रावादी स ंघटना थापन झाया . डॉ. सुकाण या ंया न ेतृवाखाली वात ंयाचा लढा
होऊन वात ंय ा झाल े.
११.२ इंडोनेिशयातील साायिवतार आिण रावादी चळवळ
आनेय आिशयातील अितशय महवाचा द ेश हणज े इंडोनेिशया होय . मलाया
ीपकपापास ून ते िगनीपय त पसरल ेला ३००० लहान -मोठ्या ीपकपसम ूहाचा द ेश
हणज े इंडोनेिशया अस ून आिशया व ऑ ेिलया ख ंडाया मय े ३००० मैलाचा
परसर आह े. जावा,सुमाा, बाली, बोिनया, सेलेबीज, ितमोर आिण मोल ुकास इ . बेटे
महवाची आह ेत. जावा व मानव या भावान े या आिदमानवाला ओळखल े जाते. तो
जावा ब ेटावर राहत होता . तो वस ंरणाथ अरयाछािदत द ेशात िनघ ून गेयावर
यानंतर प ुढारलेया लोका ंनी अिधक गत जातीशी स ंबंध जोड ून आपला िवकास
घडवून आणला .
१. इंडोनेिशयाचा ारंिभक इितहास
पािमायाया आगमनाप ूव आ ंतरराीय जलवाहत ुकया मागा वर असयान े िचनी ,
भारत, अरब राातील यापाया ंया या ब ेटावर परचय होता . ७-८ या शतकात
ीिवजय साायाचा उदय हा इ ंडोनेिशयाया राजकय इितहासातील अय ंत महवाची
घटना होती . १३ या शतकापय त हा द ेश ीिवजय साायाचा एक भाग होता .
सुमाातील पाल ेमबॉग ह े शहर सम ृ व बाजारप ेठ हण ून िस होत े. भारती य
संकृतीया अन ेक खुणा आह ेत. महायानप ंथी बौ धमा ला राजमायता होती .
िहंदू-बौ सा ंया मजपिहत साायाचा उदय झाला . १३ या शतकात म ुलीम
यापारी , धमचारक व स ुफ साध ू यांया यना ंमुळे इंडोनेिशयात इलाम धम व
संकृतीचा सार झाला . १६ या शतकात य ुरोिपयन यापाया ंनी या ब ेटामय े वेश
केला.
२. पोतुगीजांचा सााय िवतार
आनेय आिशयातील मोयाच े िठकाण मलाका ह े इ.स. १५११ मये ॲककक ने
िजंकून घेतले. पोतुगीजांनी धमा ततेया नावाखाली अन ेक मुसलमाना ंचा छळ क ेला.
पोतुगीज या पारी या ब ेटाला ‘मसायाची ब ेट’ असे हणत अस े. मसायाया पदाथा त
यापारात आपली म ेदारी मोल ुकास व ब ंडा बेटाचा जलमाग शोधयासाठी पाठवल े. ो
आिण याच े सहकारी ॲबायना आिण टरन ेट पोहोचल े. इ.स. १५१४ मये पोतुगीजांनी
टरनेट येथेच आपली म ुय वखार थाप न केली. ॲबायनो , बंडा, सेलेवीज व टलम ेहर
या िविभन िठकाणी वखारी थापन क ेया. थािनक म ुलीम स ुलतानाशी करार कन
पािमाया ंना फोडा आिण झोड या नीतीचा सव थम पोत ुगीजांनी योग क ेला. इ.स.
१५८० मये पोतुगाल राजा िनप ुिक मरण पावयान े दुसरा िफ िलप व पोत ुगाल व प ेन
या दोही द ेशांचा राजा बनला . सोळाया शतकात पोत ुगीज स ेला ओहोटी लागली .
तीचा हास झाला . munotes.in

Page 119


डॉ.सुकाण आिण इ ंडोनेिशया

119 ३. इंडोनेिशयात डच इट इ ंिडया क ंपनीच े वचव
अित प ूवकडील द ेशातील पोत ुगीजांची यापारी म ेदारी मोड ून काढयाया उ ेशाने
डचांनी इ.स. १६०२ मये डच इट इ ंिडया क ंपनीची थापना क ेली. या कंपनीने
इंडोनेिशयातील अन ेक सुलतानाला मदत द ेऊन व करार कन पोत ुगीज यापाया ंना
शह िदला . इ.स. १६०५ मये अबॉयनाचा ताबा घ ेतला. इ.स. १६११ मये डचांनी
मोयुकासमधील मसायाया पदाथा या यापाराची मेदारी िमळवली . इ.स. १६१९
मये जकाता वर ताबा िमळवला . तसेच बट ेिहयामय े यापारी राजधानी वसवली . इ.स.
१६२३ नंतर डचा ंनी सा िवतार करयाचा यन स ु केला. थािनक रायकया वर
आपल े वचव िनमा ण कन अय रायपती ह े तं अमलात आणल े. डचांनी सव
शासनय ंणा अशा रीतीन े संघिटत क ेली क , यामय े खालपास ून वरपय त
यापायाया ीन े उपयोगी अस ेल. यांया शासनय ंणेचा मूळ उ ेश राजकय नस ून
यापारी होता . जॅन िपटर , झून कोएन या क ंपनीया सवच अिधकायाया
िनयंणाखाली क ंपनीने गतीच े िशखर गाठल े. इ.स. १६२९ मये डचांनी इंज व
पोतुगीज या ंना शह िदला .इ.स. १७०५ पयत संपूण इंडोनेिशयात आपल े वचव थापन
केले. डच इट इ ंिडया क ंपनीचा कारभार ढासळ ू लागला . नेदरलँडया लोका ंना डच अस े
हणतात . सयाया इ ंडोनेिशया द ेशाला य ुरोिपयन लोक इट इ ंडीज हणतात . इ.स.
१७९८ मये नेदरलँडया डच सरकारन े कंपनीचा कारभार वत :कडे घेतला. या
वेळेपासून नेदरलँड्स इट इ ंिडया हण ून कंपनीला ओळखल े जाते.
१. इंडोनेिशयाची द ुसया महाय ुानंतर वात ंयाकड े वाटचाल :
नेदरलँड्सची राणी िवह ेलिमनी िहन े ६ िडसबर १९४२ रोजी घोषणा क ेली क ,
युानंतर वसाहतना स ंपूण वात ंय द ेऊ. जपानया पराभवान ंतर िटीश व
ऑ ेिलयन स ैय इ ंडोनेिशयात होत े. या दोत राा ंया स ैिनकांनी जपानन े कैद
केलेया सव लोका ंची, सैिनकांची स ुटका क ेली. इंडोनेिशयाया वा तंयाला िटीश
सैयाने पाठबा िदला . इ.स. १९४८ -४९ या काळात डच आिण इ ंडोनेिशया या ंयात
अनेक वेळा संघष झाला . िटीश व अम ेरकन या ंनी यांनी पुढाकार घ ेऊन इ ंडोनेिशयाला
वातंय देयास भाग पाडल े. ििटशा ंनी डॉ .सुकाण व डच गहन र जनरल हॉन मक
यांयात शा ंतता थािपत करयासाठी मयथी क ेली. यानुसार नोह बर १९४६
मये िलंगड – जती करार झाला . यातील तरत ुदी पुढीलमाण े –
१) इंडोनेिशयात वत ं साव भौम स ंघराय थापन कराव े. जावा व स ुमाा ही घटक
राये गणरायाया अिधकार ेात असाव ेत.
२) बोिनओ वत ं राय िनमा ण कराव े.
३) पूवकडील सव बेटांचे िमळून ितसर े घटक राय कराव े.
अशा कार े इंडोनेिशयाच े िवभाजन कन डच आपली सा तीजावयाचा यन करत
होते. munotes.in

Page 120


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
120 िलंगडजती करार कोणायाही ीन े योय नसयान े मुसलमान कय ुिनट व
रावाा ंनी फेटाळून लावला . यामुळे डचांनी पाशवी अयाचार स ु केले. युनोने याची
गंभीर दखल घ ेऊन स ुरा सिमतीन े गुड ऑिफस ेस किमटी िनय ु केली. यांनी डचा ंना
युबंदीचे आद ेश िदल े. वाटाघाटी आिण ऑगट १९४९ मये हेग परषद भरली .
वाटाघाटी यशवी होऊन डचा ंनी आपली स ा सोडली . २७ िडसबर १९४९ रोजी
इंडोनेिशया वत ं झाली . इ.स. १९५० साली नवीन रायघटना तयार क ेली.
इंडोनेिशयन जासाक स ंघराय थापन होऊन अय डॉ . अहमद स ुकाण तर
उपाय डॉ . हाटा होता . इ.स. १९६३ साली व ेट य ुिगनी द ेश दाचा ंकडून डॉ.
सुकाण यांनी ा क ेला.
आपली गती तपासा :
१) इंडोनेिशयाची द ुसया महाय ुानंतरची वाटचाल सा ंगा.
११.३ डॉ. सुकाण व या ंचे काय
डॉ. सुकाण : आनेय आिशयामय े साायवादी शचा शचा वाढता भाव
नाहीसा कन आ ंतरराीय व राीय राजकारणात महवाची भ ूिमका बजावयात डॉ .
सुकाण हो िचन िमह व ऑनसॉंग ू क या ंनी महवाची भ ूिमका बजावली . डॉ. सुकाण
यांनी इंडोनेिशयाया वात ंयपूव ब वात ंयोर काळात मोलाची कामिगरी बजावली .
मागास असा द ेशास नवीन ओळख ा कन िदली . डॉ. सुकाण यांचा जम १९०१
मये झाला . बांडुंग येथील अिभया ंिक महािवालयात या ंनी आपल े िशण प ूण केले.
सुकाण या ंनी समवयवादी अथा त सवा ना सामाव ून घेणारे राजकारण क ेयामुळे
परपरिव अशा राजकय पा ंचे अितव असल ेया द ेशातही या ंनी यशवीपण े
रायकारभार क ेला. सामाय जनत ेत िमळ ून िमसळ ून या ंनी आपया राजकारणाची
िदशा पक क ेली. वयाया २५ या वष या ंनी इंडोनेिशयन राीय प थापन क ेला.
(परतीय न ॅशनल इ ंडोनेिशया) हा प िनधम ा ंितकारक व राीय तरावरील प
होता. यांना डच रा जवटीत अन ेक वेळा तुंगात टाकल े.
ितीय महाय ुात जपानन े इंडोनेिशयावर आमण क ेले व यास डचा ंया तावडीत ून
मु केले. यांनी डॉ . सुकाण या ंना कैदेतून मु केले व इंडोनेिशयन राीय पाला
राजकारणात नव े वत ं धोरण आखयाची स ंधी िमळाली . सुकाण याने जपानला
सहकाय करयाच े धोरण अ ंिगकारल े. बदयात जपान इ ंडोनेिशयाला वत ं देश हण ून
मायता द ेयास तयार नहता . पुढे जपानवर अम ेरकेने अणुबॉब टाकयावर जपानन े
शरणागती पकरली व इ ंडोनेिशयाला आपोआपच वातंय िमळाल े. अखेर डच, िटन व
अमेरका या ंना इंडोनेिशयाया वात ंयाीची ओढ समज ून आली व यान ुसार डच
शासन व इ ंडोनेिशया या ंयात िल ंगडजती य ेथे १९४६ मये करार स ंमत झाला . या
करारान ुसार इ ंडोनेिशया वत ं, सावभौम स ंघराय झाल े. मा डच या करारावर
समाधानी नहत े. यांचा साायवादी ीकोन प ूणपणे मवाळ झाला नहता . यातच
इंडोनेिशयात कर म ुलीम गट व सायवादी गट या ंचेही उठाव होत असत . या munotes.in

Page 121


डॉ.सुकाण आिण इ ंडोनेिशया

121 पाभूमीवर इ ंडोनेिशयामय े लोकशाही शासनणाली राबवण े अवघड झाल े होत े.
१९४८ पयत इंडोनेिशयात अशांततेची िथती होती . मा आपल े सहकारी मह ंमद
यांया सहकाया ने संपूण परिथती यशवीपण े हाताळली . अखेरीस १९४८ मये
रेनवील करारान ुसार डचा ंनी इंडोनेिशयाया वात ंयास मायता िदली व इ ंडोनेिशया
पूणपणे वत ं झाला . डॉ. सुकाण ह े इंडोनेिशयाच े रााय तर डॉ . महंमद हा ह े
पंतधान बनल े.
मागदिशत लोकशाही १९५९ -६६
डॉ. सुकाण या ंचा इंदोनेशोयन राीय प (PNI) याने १९५९ -६६ या काळात
मागदिशत लोकशाहीचा योग हाती घ ेतला. १९४९ ते १९५८ कालावधीत
इंडोनेिशयात डॉ . सुकाण या ंयाच न ेतृवाखाली पााय लोकशाही अितवात होती .
मा यान े इंडोनेिशयात हवा त ेवढा िवकास झाला . नाही हण ून सुकाण या ंनी पााय
लोकशाहीतील तव े इंडोनेिशयाशी स ुसंगत नसयाच े ितपादन क ेले. यांयामत े
पााय लोकशाही सव समाव ेशक नाही . डॉ. सुकाण ह े समवयवादी न ेता होत े.
देशातील सायवादी िवचारसरणीया लोका ंशी िमळत ेजुळते घेऊन शासनणाली
चालवावी अस े यांचे मत होत े. इंडोनेिशयातील माग दिशत लोकशाहीला सायवादी
पानेही पाठबा िदला . कारण इ ंडोनेिशया रावादी प हा एकस ंध होता . या पाच े
नेतृव डॉ. सुकाण या ंया सारया य ेयवादी िनवाथ व परवत नवादी यकड े होते.
PNI या पास द ेशातील गरीब जनता , भूिमहीन श ेतमजूर, बुीमंत साया ंचा पाठबा
होता. तसेच डॉ. सुकाण या ंया न ेतृवाखाली हा प सव सामाया ंचे सोडवयाचा
यन करीत अस े. यामुळे यांना कय ुिनट पान े पाठबा िदला .
मागदिशत लोकशाही ही डॉ . सुकाण या ंया मत े आदश यवथा होती . या कारास
िनयाप ेा एक मत जात अशी बहमताची ढोबळ कपना नहती . याउलट सवच
संमतीने िनण य घेतला जाई . हाच िनण य सवा या िभन िभन मतामधील शोध ून
काढल ेली तडजोड अस े. एकमतान े घेतलेला िनण य हण ून घोिषत क ेले जात अस े. डॉ.
सुकाण या ंया मत े पााय लोकशाही ही जशीया तशी िवकारण े फारस े यवहाय
नाही. हणून इंडोनेिशयात या ंनी माग दिशत लोकशाही हा योग राबवला . मा या
कारामय े डॉ. सुकाण या ंना रााय हण ून फार मोठ े अिधकार ा झाल े होते.
सुकाण या ंचे पररा धोरण – सुकाण या ंचे पररा धोरण खलील तवा ंवर आधारत
होते. वसाहतवादास िवरोध , शांततामय सहजीवन अिलतावाद व व ंशवादास िवरोध .
डॉ. सुकाण या ंया न ेतृवाखाली इ ंडोनेिशयान े डचांकडून बेट य ुिमनी द ेश हतगत
केला. याने संपूण जनमत उभ े कन आ ंदोलन उभारल े. अखेरीस अम ेरकेने मयथी
कन ह े करण यशवीपण े हाताळल े. यािशवाय इ ंडोनेिशयाचा मल ेिशयािव दीघ
काळ स ंघष सु होता.

munotes.in

Page 122


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
122 मलेिशयासोबत स ंघष :
मलेिशया द ेशामय े मलाया , िसंगापूर व सारावाज या द ेशांचे संघराय िनमा ण हाव े
अशी मा ंडली ग ेली. मा स ुकाण या ंनी याला कडाड ून िवरोध क ेला. सुकाण या ंनी
मलेिशयाला कडीत पकडयाच े सवतोपरी यन क ेले. मा आिशया ख ंडातील द ेशांनी
याला फारसा पाठबा िदला नाही . मलेिशया स ंघराय िनमा ण झाल े तर इ ंडोनेिशयाया
राजकय थ ैयावर िवपरीत परणाम होईल अस े सुकाण या ंना वाटत होत ं. असे असल े
तरीही १९६३ मये मलेिशयन स ंघराय १९६३ मये अितवात आल े.
साायवाद व वसाहत वादास िवरोध
डॉ. सुकाण या ंनी वसाहत वादाचा अन ुभव घ ेतला होता . अनेक वष इंडोनेिशया हा
हॉलंडया तायात होता . तसेच ितीय महाय ुानंतर अम ेरका िणत वसाहतवाद
वाढीला लागल ेला होता . यासाठी िटन व अम ेरका या वसाहतवादी द ेशांया
धोरणािव भ ूिमका स ुकाण या ंनी जवळीक क ेली. यांनी अन ेकदा रिशयास भ ेटी
िदया . या बदयात रिशयान ेदेखील इ ंडोनेिशयाला आिथ क मदत िदली होती .
बांडुंग परषद १९५५
आिका व आिशया या ख ंडातील िवकसनशील द ेशांची आो आिशयाई परषद
१९५५ मये इंडोनेिशया य ेथील बा ंडुंग येथे संपन झाली . या पर षदेत सुमारे ३०
देशांनी भाग घ ेतला होता . सदर परषद ेत काही महवाच े ठराव पास झाल े. काही महवाच े
ठराव खालीलमाण े आहेत.
१) सव देशांया सव भौमवाबल आदर दाखवण े.
२) मोठ्या राा ंया िविश िहतस ंबंधासाठी लकरी गटात सामील न होण े.
३) मुलभूत मानवी हकािवषयी आदर ठ ेवणे.
४) दुसया द ेशाया रायकारभारात हत ेप न करण े.
५) संयु रास ंघाया तवा ंिव भ ूिमका न घ ेणे.
६) याय व आ ंतरराीय जबाबदाया या ंबल आदर बाळगण े.
७) परपरसहकाय वाढवण े.
८) परपर रााचा वस ंरणाचा हक माय करण े.
बांडुंग परषद आपया द ेशात भाराव ून डॉ. सुकाण या ंनी आन ेय आिशयात थोड ्या
काळातच चा ंगला भाव िनमा ण केला होता . बांडुंग परषद ेमये पुढील पाच तवा ंना
मायता िदली ग ेली. रावाद मानवतावाद , सामािजक याय , लोकशाही व िवचार
वातंय आिशया ख ंडाया इितहासामय े बांडुंग परषद महवाची घटना होय . munotes.in

Page 123


डॉ.सुकाण आिण इ ंडोनेिशया

123 भारतािवषयी धोरण – सुकाण हा अिलता चळवळीिवषयी आदर बाळगत असला तरी
भारतािवषयी या ंची भ ूिमका िवरोधी असयाच े िदस ून येते. १९६५ या भारत
पािकतान य ुादरयान या ंनी पािकतानची बाज ू घेतली होती . तसेच चीनशी जात
जवळी क असयान ेही भारताला िवरोध करण े यांना आवयक झाल े होते.
सुकाण आिण चीन – इंडोनेिशयात अन ेक चीन लोक थाियक झाल े होते. १९६०
मये पास झाल ेया कायान ुसार स ुकाण या ंनी इंडोनेिशयातील स ुमारे दीड कोटी िचनी
लोकांना नागरकव बहाल क ेले. माओ या ंया न ेतृवाखाली इ ंडोनेिशया रिशयामय े
अिधक गती करत असयाचा दाखला स ुकाण या ंनी िदला . िचनी सायवादी
नेतृवाबल स ुकाण या ंना आदर होता .
सुकाण आिण अम ेरका – १९५४ मये संमत झाल ेया आन ेय आिशया करार
संघटनेत इंडोनेिशया सामील होता . मा स ुकाण या ंनी या लकरी करार स ंघटनेचे
सभासद होयाच े नाकारल े. अमेरकेस अन ुकूल अशी भ ूिमका घ ेणा या ंना पस ंत नहत े.
यांची जवळीक रिशया व चीन या ंयाशी जात होती . १९६५ नंतरया कालावधीत डॉ .
सुकाण या ंचा भाव ओस लागला होता .
१९४५ साली स ुकाण या ंनी अितववाद , मानवतावाद , राीयता , सामािजक याय व
लोकत ं या पाच िसा ंतानुसार इ ंडोनेिशयाच े भिवतय घडवयाच े ठरवल े होते. मा
यांनी स ैयाला अवाजवी महव िदल े. यांचे िवद ेश दौर े िदखाव ूपणाच े ठरल े.
इंडोनेिशयासारया गरीब द ेशाला ऑिलिपकसारखी उधळपी झ ेपणारी नहती . यामुळे
इंडोनेिशयातील स ुटले नाहीत . अखेर सायवादी पा ंया वाढया कारवाया या ंया
अताला कारणीभ ूत ठरया . १९६५ मये सायवादी लोका ंनी बंड केले. यास
गेटापूबंड हटल े जाऊ लागल े. मा स ुहात या न ेयाने ते बंड मोड ून काढल े. लाखो
सायवादी लो कांनी आपल े ाण गमावल े. ता घटन ेनंतर इ ंडोनेिशयाची रायसा
जनरल स ुहात या ंयाकड े गेली.
आपली गती तपासा .
१) सुकाणया काया चे महव सा ंगा.
११.४ सारांश
आनेय आिशया ख ंडातील िहएतनाम हा महवाचा द ेश अस ून या द ेशात पोत ुगीज,
च, अमेरका या रा ांनी व जपानन े आपल े िवतारवादी धोरण वीकारल े.
इंडोनेिशयात परकया ंया िवरोधात डॉ . सुकाण या ंनी लढा द ेऊन वात ंय ा क ेले.
इंडोनेिशयाया रावादी चळवळीमय े डॉ. सुकाण या ंनी महवाची भ ूिमका बजावली .
अमेरका व सोिहएत रिशया या तकालीन राांया प ूणपणे आहारी न जाता आपया
देशांतील नागरका ंना वय ंपूणता व वावल ंबी करयामाग े या ितघा ंचा िस ंहाचा वाटा
होता. ऑग सन या ंचे अ पूण रािहल ेले काय यांची कया य ुबी पुढे चालवत आह े.
िहएतनामची डॉ . हो.िचन िनह या ंया मनात ठ ेवून वेगाने गतीकड े वाटचाल स ु आह े. munotes.in

Page 124


peiee®³ee Feflenemeeleerue cenlJee®es ìHHes (1453 -1945)
124 ११.५
१) इंडोनेिशयामधी ल राीय चळवळीतील डॉ . सुकाणया काया चे महव प करा .
११.६ संदभ
१) डॉ. अिनल कठार े -िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
२) डॉ. अिनल कठार े- आधुिनक जगाचा इितहास
३) पी.िज.जोशी - आधुिनक जगाचा इितहास
४) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९१४ -१९४५ )
भाग-१
५) डॉ.सुमन वै, डॉ. शांता कोठ ेकर- िवसाया शतकातील जग (१९४६ - २००० )
भाग-२
६) डॉ. अिन , ा. गजानन िभड े-आधुिनक जगाचा इितहास
७) जैन हकूमचंद आिण क ृणा माथ ुर- आधुिनक जगाचा इितहास
८) कदम य .न. - िवसाया शतकातील जगाचा इितहास
९) कुलकण अ .र. आिण द ेशपांडे-आधुिनक जगाचा इितहास - भाग-1 & २
१०) साकुरे िवजयान ंद, अिनल कठार े-जागितक इितहासातील िथय ंतरे
११) उदगावकर म .न. आिण गण ेश राउत - आधुिनक जग



munotes.in